Skip to main content
  • Trg Nikole Pašića br. 7, sprat IV, 11000 Beograd
  • info@smj.rs

logo bez bolda opt

Prikaz slučaja

Kliničke laboratorije u eri KOVID-19 pandemije: Analiza iskustava u Srbiji

Sanja Stanković1,2, Milika Ašanin1,3
  • Univerzitetski klinički centar Srbije, Beograd, Srbija
  • Fakultet medicinskih nauka, Univerzitet u Kragujevcu, Kragujevac, Srbija
  • Medicinski fakultet, Univerzitet u Beogradu, Beograd Srbija

SAŽETAK

Pandemija KOVID-19 oboljenja predstavlja jednu od najtežih javnozdravstvenih pretnji sa kojom se naš svet suočio u novijoj istoriji. U globalnoj borbi protiv ove pandemije, značajnu ulogu imaju kliničke laboratorije. Ovaj rad se zasniva na iskustvima Centra za medicinsku biohemiju Univerzitetskog kliničkog centra Srbije. Koristeći kombinovani metod istraživanja, ovaj rad rasvetljava brojne izazove sa kojima se suočio Centar tokom pandemije, daje prikaz sprovođenja promena, kao i preporuke za funkcionisanje tokom KOVID-19 pandemije, ali i u post-KOVID eri.


UVOD

Prošlo je skoro dve godine od kako je, u decembru 2019. godine, u gradu Vuhanu, u kineskoj provinciji Hubej, identifikovan sedmi humani korona virus - SARS-KoV-2, koji izaziva težak akutni respiratorni sindrom, i koji se dominantno prenosi kapljičnim putem i kontaktom. Svetska zdravstvena organizacija je proglasila KOVID-19 infekciju javnozdravstvenom pretnjom od međunarodnog značaja 30. januara 2020. godine, a pandemiju ove bolesti 11. marta 2020. godine [1]. Od početka epidemije, registrovano je 200 miliona potvrđenih slučajeva infekcije KOVID-19 i prijavljeno više od 4,2 miliona smrtnih slučajeva u 222 zemlje širom sveta [2].

Pandemija KOVID-19 oboljenja predstavlja jednu od najtežih javnozdravstvenih pretnji sa kojom se naš svet suočio u novijoj istoriji. U globalnoj borbi protiv ove pandemije, značajnu ulogu imaju kliničke laboratorije. Od početka pandemije, laboratorijski radnici nesebično i neumorno stoje na prvim linijama borbe protiv KOVID-19 infekcije, kako u laboratorijama u javnom, tako i u laboratorijama u privatnom sektoru [3].

Kliničke laboratorije su u fokusu isključivo zbog njihove veoma značajne uloge u molekularnom testiranju, za detekciju SARS-KoV-2 RNK, i serološkom monitoringu [4]. S druge strane, radu kliničko-biohemijskih laboratorija, kao i u prethodnim pandemijama, inicijalno nije dat veliki značaj, ni u profesionalnim krugovima ni u javnosti. Ipak, tokom ove dugotrajne krize, pokazalo se da su pravovremeno pružena usluga i kvalitet kliničko-biohemijske laboratorijske dijagnostike, u smislu inicijalnih dijagnostičkih pregleda pacijenata, kao i biohemijskog praćenja biomarkera inflamacije/multiorganske disfunkcije hospitalizovanih pacijenata sa težim oblikom KOVID-19 oboljenja i komplikacijama, od neprocenjivog značaja za javno zdravlje i bezbednost.

CILJ

Cilj ovog stručnog rada je da se opišu iskustva iz prakse rukovođenja kliničkim laboratorijama tokom pandemije, sa posebnim osvrtom na iskustva Centra za medicinsku biohemiju Univerzitetskog kliničkog centra Srbije (CMB-UKCS).

METOD

Metod korišćen u radu je kombinovana deskripcija urađenog pregleda regulative i aktivnosti na terenu. Na primeru jedinice posmatranja UKCS-a, opisani su izazovi, neophodne promene i sprovođenje promena i date preporuke za funkcionisanje tokom KOVID-19 pandemije, kao i u post-KOVID eri.

IZAZOVI U RADU KLINIČKIH LABORATORIJA

U veoma turbulentnom vremenu KOVID-19 pandemije, kliničke laboratorije širom sveta su se suočile sa brojnim izazovima, koji su se prvenstveno odnosili na adekvatnu organizaciju rutinskog rada. Tokom pandemije dugogodišnje slabosti laboratorija nisu išle u prilog dobre pripravnosti i brzog reagovanja. Kada je u pitanju KOVID-19, rutinski rad kliničkih laboratorija jeste višekomponenti proces koji se sastoji od identifikacije virusa u uzorcima pacijenata, laboratorijske podrške lečenju pacijenata, ali i praćenju i prognozi kliničkog toka, kao i od učešća u istraživanjima toka bolesti i terapijskih pristupa.

Dugogodišnje slabosti laboratorija, koje su u pandemiji još više došle do izražaja, bile su: nedostatak kadra, limitirani budžeti za investicije, kao i pojačan pritisak da se poveća zadovoljstvo korisnika usluga. Dodatni izazovi, kao što su: rad sa opremom malog kapaciteta, često i zastarelom; otežan dolazak servisera za održavanje opreme, ali i samih zaposlenih na posao, usled kontekstualnih promena, kao što je bilo „zaključavanje”; suočavanje sa mogućnošću dugotrajne ugroženosti lanca snabdevanja reagensima i potrošnim materijalom; stavljali su na probu kompetencije i pripravnost laboratorijskih struktura za upravljanje u javnozdravstvenim kriznim situacijama.

Obim i vrsta laboratorijske dijagnostike prilagođavani su potrebama korisnika usluga ustanova, često drastično smanjeni i ograničeni samo na pacijente sa akutnim i hitnim stanjima, dok je u nekim laboratorijama ograničeno analiziranje testova koji zahtevaju manuelnu manipulaciju [5]. Vrlo važan aspekt pandemije KOVID-19 infekcije je opasnost po zdravstvene radnike [6],[7], uključujući tu i laboratorijsko osoblje, pa je samim tim veoma značajna i primena odgovarajućih mera zaštite, u situaciji kada infekcija i karantin smanjuju broj aktivnih zdravstvenih radnika i nameću dodatno opterećenje, već i onako preopterećenim zdravstvenim sistemima. Prostor u nekim laboratorijama je često bio nedovoljan da se održi propisana fizička distanca i zahtevao je prvenstveno fizičko restruktuiranje.

U Srbiji, u novonastaloj situaciji, kada su brzina i načini širenja bolesti, simptomi, težina i ishod bolesti bili nepoznanica, i kada se do novih saznanja dolazilo na dnevnom nivou, kliničke laboratorije su bile suočene sa velikim izazovima i sprovođenjem neophodnih promena.

Centar za medicinsku biohemiju Univerzitetskog kliničkog centra Srbije - referentne ustanove tercijarnog nivoa zdravstvene zaštite u Republici Srbiji (RS), dočekao je pandemiju KOVID-19 infekcije, organizovan na 14 lokacija, sa 225 zaposlenih, od čega 34 zdravstvena radnika sa visokom stručnom spremom i 163 radnika sa srednjom/višom stručnom spremom. Osnovna delatnost ovog snažnog Centra jeste pružanje usluga savremene laboratorijske dijagnostike iz oblasti biohemije, imunohemije, laboratorijske hematologije, koagualcije i imunologije, te hitne laboratorijske dijagnostike. Svoje usluge Centar pruža klinikama i centrima UKCS-a, ambulantnim pacijentima, kao i ostalim zdravstvenim ustanovama u Beogradu i Republici Srbiji. CMB-UKCS je, kao prva laboratorija u zemlji, uveo sistem upravljanja kvalitetom prema zahtevima standarda ISO 9001, ISO/IEC 17025 i ISO 15189, a takođe je akreditovan i kod Agencije za akreditaciju zdravstvenih ustanova Srbije.

Sa organizacione tačke gledišta, očekivanje ustanova tercijarnog nivoa zdravstvene zaštite jeste da laboratorija u vreme pandemije nastavi sa radom 24 sata dnevno, a očekivanje pacijenata je, da bez obzira na vanrednu situaciju, neometano dobijaju rezultate laboratorijskih analiza. Pojačani pritisak da laboratorijske analize budu blagovremeno dostupne za veliki broj uzoraka istovremeno, da se analiza uradi brzo i kvalitetno kako bi se što pre otpočelo sa potrebnom terapijom kod pacijenata sa KOVID-19 oboljenjem, ali i održao kontinuitet pružanja usluga i hitnim ne-KOVID-19 pacijentima i pacijentima sa hroničnim ne-zaraznim bolestima, predstavlja dodatno opterećenje za laboratorijske radnike.

Jedan od najvažnijih izazova ove pandemije jeste i zaštita laboratorijskog osoblja od biološki opasnih materija (engl. biohazard). Iako, kao akreditovana laboratorija, CMB-UKCS ima definisanu Strategiju upravljanja rizicima, koja definiše rizike, mogućnosti njihovog nastajanja, posledice koje mogu nastati, kao i aktivnosti koje CMB, kao deo UKCS-a, preduzima sa ciljem smanjenja, odnosno eliminacije rizika od pojave štetnih događaja, KOVID-19 je pred CMB postavio brojne izazove u tom smislu. Oni su se prvenstveno odnosili na transport i postupanje sa biološkim materijalom, dekontaminaciju opreme i radnih površina, održavanje lične higijene, kao i na korišćenje lične zaštitne opreme. Dodatni izazov su predstavljala odsustva zaposlenih usled zaražavanja ili samoizolacije/karantina. To se posebno odnosilo na osoblje za održavanje higijene, koje je u čestoj komunikaciji sa više oblasti laboratorije/laboratorija.

PROMENE U RADU KLINIČKIH LABORATORIJA I NJIHOVO SPROVOĐENJE

Evidentno je da je pandemija uticala na rutinski rad CMB-a. Organizaciono, u eri KOVID-19 oboljenja, CMB je laboratorijsku delatnost ostvarivao na još jednoj dodatnoj lokaciji, u novootvorenoj KOVID bolnici UKCS-a u Batajnici. Rukovodstvo Centra imalo je veoma odgovoran zadatak da, u izuzetno kratkom vremenskom roku, oformi laboratoriju prema postulatima dobre laboratorijske prakse, uz poštovanje propisanih mera upravljanja medicinskim otpadom i svih preporuka za bezbedan i zdrav rad zaposlenih. Izvršena je instalacija opreme, kao i obuka kadra za rad na istoj. Obavljena je nabavka komercijalnih reagenasa i potrošnog materijala, kao i verifikacija metoda. Izvršena je unutrašnja kontrola kvaliteta rada u laboratoriji i međulaboratorijsko poređenje sa drugim laboratorijama CMB-a, kao i međusobno umrežavanje analizatora u laboratoriji i vertikalno umrežavanje laboratorije sa odeljenjima KOVID bolnice i organizacionim jedinicama laboratorije u UKCS-u, itd. U jedinicama intenzivne nege bolnice instalirani su i pušteni u rad POCT gasni analizatori.

Kadrovi su raspoređivani prema trenutnim potrebama, ali je Ministarstvo zdravlja RS omogućilo i prijem novih kadrova (medicinskih biohemičara i laboratorijskih tehničara), uglavnom za potrebe laboratorije u bolnici UKCS-a, u Batajnici. Prijem novih kadrova bio je praćen intenziviranim obukama novoprimljenog osoblja, u svim segmentima rada laboratorije.

Zbog odsustva zaposlenih, usled zaražavanja ili samoizolacije/karantina, uveden je rad u timovima kako bi se smanjila izloženost zaražavanju. Pauze za obrok koriste se u malim grupama, u prostorijama sa ograničenim brojem mesta za sedenje i prirodnom ventilacijom, uz održavanje propisanog rastojanja.

Rukovodstvo svakodnevno pravi i kontroliše operativne planove rada, kako bi se raspoloživim resursima laboratorije odgovorilo na postavljene prioritete. Distanciranje je uslovilo drugačiju komunikaciju, primopredaju i kontinuitet usluga među timovima. Održavanje radne discipline i morala, ali i rešavanje pitanja anksioznosti kod osoblja, usled fizičkog distanciranja i nemogućnosti komunikacije na pauzama, predstavljalo je za rukovodioce poseban izazov.

CMB je sve vreme pandemije kontinuirano pružao usluge, kako pacijentima obolelim od KOVID-19 infekcije, tako i hitnim ne-KOVID-19 pacijentima i pacijentima sa hroničnim nezaraznim bolestima. CMB je pratio epidemiološku situaciju i organizaciju UKCS-a, analizirajući, od samog početka pandemije, uzorke biološkog materijala KOVID-19 pacijenata koji su lečeni u Klinici za infektivne i tropske bolesti UKCS-a, ali i u privremenim KOVID bolnicama na klinikama UKCS-a (Klinika za pulomologiju, Klinika za grudnu hirurgiju, Klinika za plastičnu i rekonstruktivnu hirurgiju, Klinika za dermatovenerologiju), kao i uzorke pacijenata koji su bili smešteni u privremenoj KOVID bolnici “Štark Arena”, a od decembra 2020. godine, analize se vrše i u laboratoriji novootvorene KOVID bolnice UKCS-a, u Batajnici. Od početka epidemije, Centar je pružio oko 2,6 miliona usluga KOVID-19 pozitivnim pacijentima, što čini oko 20% ukupnog broja pruženih usluga u tom periodu.

Registrovano je povećanje broja urađenih automatizovanih testova, neophodnih za dijagnostiku KOVID-19 infekcije, praćenje toka bolesti i komplikacija, kao i primenjene terapije (npr. D-dimer, C-reaktivni protein, feritin, prokalcitonin, interleukin-6, gasne analize, troponin itd.). Postojanje dve totalne laboratorijske automatizacije u dve najveće organizacione jedinice Centra, omogućava da kompletan proces rada, od trenutka kada je završeno uzorkovanje krvi u laboratoriji do izdavanja rezultata, bude u potpunosti automatizovan, čime je kontakt zaposlenih sa biološkim materijalom sveden na minimum. Osim instalacije totalnih laboratorijskih automatizacija, oprema u CMB-u je obnovljena prethodnih nekoliko godina, tako da je na početku pandemije još samo instalirano nekoliko POCT analizatora u jedinicama intenzivne nege i urađena verifikacija testova. CMB je na početku epidemije obezbedio dovoljne količine reagenasa i potrošnog materijala, čime je izbegnut prekid lanca snabdevanja.

CMB je tokom pandemije obavljao venepunkciju i analizirao uzorke pacijenata sa hroničnim nezaraznim bolestima, pacijenata sa brojnim akutnim stanjima, kao i uzorke stacionarnih pacijenata UKCS-a. Transport i prijem uzoraka sa sumnjom na KOVID-19 ili sa potvrđenom dijagnozom KOVID-19 infekcije, preanalitička i analitička faza laboratorijskog procesa, skladištenje uzoraka, kao i uklanjanje otpada, obavljano je prema važećim preporukama i procedurama CMB-a [8].

U tom smislu, radilo se na smanjenju neracionalnog straha, sprovođenjem obuke o individualnoj zaštiti i merama bezbednosti u kliničkim laboratorijama, i uvođenjem pojačane opreznosti (svakodnevno merenje telesne temperature, itd.) i mera za sprečavanje zaražavanja (obaveza nošenja lične zaštitne opreme kao što su maske, rukavice, naočare, viziri, mantili, pojačana lična higijena, dezinfekcija ruku i dezinfekcija radnih površina, rastojanje od dva metra među zaposlenima u laboratoriji, itd.). Svi zaposleni se redovno upoznaju sa svim dopisima i preporukama Ministarstva zdravlja RS, koje se odnose na KOVID-19 (protokol lečenja, mere zaštite na radu, vakcinacija, itd.).

Tokom pandemije KOVID-19 infekcije, CMB-UKCS je bio prinuđen da promeni način sprovođenja kontinuirane medicinske edukacije. Kongresi koje tradicionalno, svake godine, organizuje CMB, a koji okupe više od 3.000 učesnika, zamenjeni su online testovima akreditovanim od strane Zdravstvenog saveta Srbije, čime je učesnicima omogućeno da steknu nova znanja iz veoma aktuelnih oblasti (biohemijska, serološka i molekularna dijagnostika u KOVID-19 oboljenju, biomarkeri intersticijumskih bolesti pluća i pneumonije), ali i da obezbede dovoljan broj bodova neophodan za obnavljanje licence.

PREPORUKE ZA FUNKCIONISANJE TOKOM KOVID-19 PANDEMIJE I U POST-KOVID ERI

Borba sa KOVID-19 pandemijom i dalje traje i nosi nove izazove za sve, uključujući i laboratorije. Globalno, KOVID-19 preti da ugrozi napredak postignut u dostizanju trećeg cilja održivog razvoja Ujedinjenih nacija, koji se odnosi na obezbeđivanje zdravog života i dobrobiti za sve ljude [9]. Stoga je opšti cilj da se ova pretnja zaustavi, poveća dostupnost zdravstvene zaštite, ojačaju kapaciteti za proširenje zdravstvene zaštite, pravovremeno pruže potrebne zdravstvene usluge, da se zaštite i sačuvaju ljudi i smanje troškovi posledica KOVID-19 oboljenja u budućnosti, u kojoj će dominantno osetiti efekti sadašnje zdravstvene krize. Rukovodstveno iskustvo UKCS-a nam govori da bi, u cilju ublažavanja uticaja KOVID-19 infekcije na zdravstvene sisteme, trebalo obratiti pažnju na pet oblasti javnih politika, a to su:

  1. zaustavljanje prenošenja infekcije,
  2. upravljanje budžetima,zaštita osetljivih grupa pacijenata,
  3. zaštita osetljivih grupa pacijenata,
  4. obezbeđivanje pružanja usluga, i
  5. oporavak do nivoa koji se smatra novom normalnošću [10].

Kada su u pitanju laboratorije, pandemija KOVID-19 infekcije nam je jasno ukazala na ciljeve četiri velike interesne grupe:

  1. za pacijente - da dobiju pravovremenu i kvalitetnu uslugu;
  2. za laboratorijske radnike - da imaju sve uslove za bezbedan i kvalitetan rad sa manje stresa, a sa više motivacije;
  3. za rukovodioce laboratorija - da rade prema unapred definisanim procedurama, bez potrebe za ad hoc odlukama i stihijskim delovanjem, da trpe manji pritisak i ostvare bolje rezultate za svoje ustanove; i
  4. za distributere - da na vreme nabave opremu i potrošni materijal i da ih neometano distribuiraju svojim korisnicima.

Tek će napredak u borbi protiv pandemije moći da ukaže na prednosti i slabosti laboratorija. Kratkoročne mere reagovanja na vanredne okolnosti treba da se upotpune dugoročnim planiranjem. Da bi sistemi bili spremni za buduće pandemije, i odgovorili na ciljeve pacijenata i drugih interesnih grupa, laboratorije treba da imaju proaktivan pristup. Neophodno je formirati timove za krizne situacije iz redova laboratorijskog osoblja sa odgovarajućom obukom. Na primer, trebalo bi formirati timove za venepunkciju najosetljivijih grupa građana u uslovima smanjenog kretanja. Time bi se smanjili javnozdravstveni troškovi za unajmljivanje usluga privatnih laboratorija. Laboratorije treba da izrade standardne operativne procedure za upravljanje rizicima, u skladu sa politikama za rad u vanrednim situacijama. Time bi se predupredilo i ugrožavanje lanca snabdevanja.

Neophodno je da se uradi strategija laboratorijskog testiranja zasnovana na jasnim naučnim dokazima, u čijem sklopu treba da postoji optimizacija lanaca snabdevanja, pružanja usluga i odlaganja biološkog otpada. Ovo je prava prilika da se strateški uradi procena potreba za kadrovima, na osnovu radnog opterećenja pre i tokom krize (korišćenjem WISN metode), i time podigne pripravnost za krizu i smanji iscrpljivanje resursa tokom krize. Strah od gubitka posla i smanjenja prihoda, stvara dodatni pritisak ionako već promenjenog mentalnog statusa većine zaposlenih, koji svakodnevnim radom u ovim okolnostima rizikuju svoje živote i živote svojih najbližih. Rukovodioci treba da imaju podršku u svom radu kako bi mogli da održavaju visoku motivisanost za efikasno funkcionisanje, koristeći nematerijalne i materijalne strategije motivacije. Generalno, trebalo bi budžetska izdvajanja preusmeriti na obezbeđivanje podsticaja i naknada i osiguravanje bezbednosti i zdravlja zaposlenih.

Norme ponašanja tokom KOVID-19 pandemije, kao što je fizičko distanciranje, osim što smanjuju izloženost riziku, modifikuju i radnu kulturu. Online sastanke i konsultacije bi trebalo uključiti u svakodnevne aktivnosti, a proslave i druženja na radnom mestu obustaviti. Pauze za obrok treba da se koriste u grupama, u prostorijama sa ograničenim brojem mesta za sedenje i uz konzumiranje unapred bezbedno upakovanih obroka.

ZAKLJUČAK

Izazovi i promene nastale usled KOVID-19 pandemije su podsetnik da, uz svoj osnovni zadatak, moramo kontinuirano da se unapređujemo na različitim poljima. Zaposleni u laboratoriji danas imaju jedinstvenu priliku da primene sva znanja koja su stekli u vreme pandemije, kako bi transformisali način na koji rade i ublažili efekte budućih pandemija.

Iz sadašnje perspektive, osnovni uslov je da laboratorije imaju dovoljno osoblja, kako bi mogle da budu fleksibilne u svom radu, a zatim da osoblje ima i odgovarajuću zaštitnu opremu i resurse za rad, kao i da je rukovodstvo iskusno i spremno da efikasno radi u kriznim situacijama, vodeći računa o primeni strategija motivacije i promovisanju mentalnog i fizičkog zdravlja.

Poučeni ovim iskustvima, kada se pandemija konačno završi, trebalo bi da možemo da zaključimo da su laboratorije stručno i organizaciono jače nego ikad ranije i spremne za brojne izazove koji nas očekuju u budućnosti.

  • Sukob interesa:
    Nije prijavljen.

Informacije

Septembar 2021

Strane 286-294

  • Ključne reči:
    pandemija, kliničke laboratorije, medicinska biohemija, KOVID-19, Srbija
  • Primljen:
    05 Avgust 2021
  • Revidiran:
    08 Avgust 2021
  • Prihvaćen:
    09 Avgust 2021
  • Objavljen online:
    30 Septembar 2021
  • DOI:
  • Kako citirati ovaj članak:
    Stanković S, Ašanin M. Clinical laboratories in the era of the COVID-19 pandemic: An analysis of experiences in Serbia. Serbian Journal of the Medical Chamber. 2021;2(3):286-94. doi: 10.5937/smclk2-33424
Autor za korespodenciju

Sanja Stanković
Univerzitetski klinički centar Srbije
Višegradska 26, 11000 Beograd, Srbija
E-mail: Ova adresa e-pošte je zaštićena od spambotova. Omogućite JavaScript u vašem brauzeru da biste je videli.


1. World Health Organization. Novel Coronavirus (2019-nCoV) Situation reports. [Internet]. [Accessed on 30 March 2020]. Available on:https://www.who.int/emergencies/diseases/novel-coronavirus-2019/situation-reports

2. Worldometers.info. Dover, Delaware, U.S.A. [Internet]. [Accessed on 1 August 2021]. Available on: https://www.worldometers.info/coronavirus

3. Adeli K. Critical role of laboratory medicine in the global response to the COVID-19 pandemic. Clin Chem Lab Med. 2020;58(7):1019-20.[CROSSREF]

4. Loeffelholz MJ, Tang YW. Laboratory diagnosis of emerging human coronavirus infections - the state of the art. Emerg Microbes Infect. 2020;9(1):747-56.[CROSSREF]

5. Loh TP, Horvath AR, Wang CB, Koch D, Adeli K, Mancini N, et al. International Federation of Clinical Chemistry and Laboratory Medicine Taskforce on COVID-19. Operational considerations and challenges of biochemistry laboratories during the COVID-19 outbreak: an IFCC global survey. Clin Chem Lab Med. 2020;58(9):1441-9.[CROSSREF]

6. Bowdle A, Munoz-Price LS. Preventing Infection of Patients and Healthcare Workers Should Be the New Normal in the Era of Novel Coronavirus Epidemics. Anesthesiology. 2020;132(6):1292-5.[CROSSREF]

7. Wu Z, McGoogan JM. Characteristics of and Important Lessons from the Coronavirus Disease 2019 (COVID-19) Outbreak in China: Summary of a Report of 72314 Cases From the Chinese Center for Disease Control and Prevention. JAMA. 2020;323(13):1239-42.[CROSSREF]

8. Lippi G, Adeli K, Ferrari M, Horvath AR, Koch D, Sethi S, et al. Biosafety measures for preventing infection from COVID-19 in clinical laboratories: IFCC Taskforce Recommendations. Clin Chem Lab Med. 2020;58(7):1053-62.[CROSSREF]

9. The Lancet Public Health. Will the COVID-19 pandemic threaten the SDGs? Lancet Public Health. 2020;5(9):e460.[CROSSREF]

10. The World Bank Group. Zapadni Balkan Redovni ekonomski izvještaj br.17/ proljeće 2020. Zdravstveni sistemi. Ekonomski i socijalni uticaj COVID-19. [Internet]. [Accessed on 1 May 2021]. Available on: https://www.worldbank.org/eca/wbrer


LITERATURA

1. World Health Organization. Novel Coronavirus (2019-nCoV) Situation reports. [Internet]. [Accessed on 30 March 2020]. Available on:https://www.who.int/emergencies/diseases/novel-coronavirus-2019/situation-reports

2. Worldometers.info. Dover, Delaware, U.S.A. [Internet]. [Accessed on 1 August 2021]. Available on: https://www.worldometers.info/coronavirus

3. Adeli K. Critical role of laboratory medicine in the global response to the COVID-19 pandemic. Clin Chem Lab Med. 2020;58(7):1019-20.[CROSSREF]

4. Loeffelholz MJ, Tang YW. Laboratory diagnosis of emerging human coronavirus infections - the state of the art. Emerg Microbes Infect. 2020;9(1):747-56.[CROSSREF]

5. Loh TP, Horvath AR, Wang CB, Koch D, Adeli K, Mancini N, et al. International Federation of Clinical Chemistry and Laboratory Medicine Taskforce on COVID-19. Operational considerations and challenges of biochemistry laboratories during the COVID-19 outbreak: an IFCC global survey. Clin Chem Lab Med. 2020;58(9):1441-9.[CROSSREF]

6. Bowdle A, Munoz-Price LS. Preventing Infection of Patients and Healthcare Workers Should Be the New Normal in the Era of Novel Coronavirus Epidemics. Anesthesiology. 2020;132(6):1292-5.[CROSSREF]

7. Wu Z, McGoogan JM. Characteristics of and Important Lessons from the Coronavirus Disease 2019 (COVID-19) Outbreak in China: Summary of a Report of 72314 Cases From the Chinese Center for Disease Control and Prevention. JAMA. 2020;323(13):1239-42.[CROSSREF]

8. Lippi G, Adeli K, Ferrari M, Horvath AR, Koch D, Sethi S, et al. Biosafety measures for preventing infection from COVID-19 in clinical laboratories: IFCC Taskforce Recommendations. Clin Chem Lab Med. 2020;58(7):1053-62.[CROSSREF]

9. The Lancet Public Health. Will the COVID-19 pandemic threaten the SDGs? Lancet Public Health. 2020;5(9):e460.[CROSSREF]

10. The World Bank Group. Zapadni Balkan Redovni ekonomski izvještaj br.17/ proljeće 2020. Zdravstveni sistemi. Ekonomski i socijalni uticaj COVID-19. [Internet]. [Accessed on 1 May 2021]. Available on: https://www.worldbank.org/eca/wbrer

1. World Health Organization. Novel Coronavirus (2019-nCoV) Situation reports. [Internet]. [Accessed on 30 March 2020]. Available on:https://www.who.int/emergencies/diseases/novel-coronavirus-2019/situation-reports

2. Worldometers.info. Dover, Delaware, U.S.A. [Internet]. [Accessed on 1 August 2021]. Available on: https://www.worldometers.info/coronavirus

3. Adeli K. Critical role of laboratory medicine in the global response to the COVID-19 pandemic. Clin Chem Lab Med. 2020;58(7):1019-20.[CROSSREF]

4. Loeffelholz MJ, Tang YW. Laboratory diagnosis of emerging human coronavirus infections - the state of the art. Emerg Microbes Infect. 2020;9(1):747-56.[CROSSREF]

5. Loh TP, Horvath AR, Wang CB, Koch D, Adeli K, Mancini N, et al. International Federation of Clinical Chemistry and Laboratory Medicine Taskforce on COVID-19. Operational considerations and challenges of biochemistry laboratories during the COVID-19 outbreak: an IFCC global survey. Clin Chem Lab Med. 2020;58(9):1441-9.[CROSSREF]

6. Bowdle A, Munoz-Price LS. Preventing Infection of Patients and Healthcare Workers Should Be the New Normal in the Era of Novel Coronavirus Epidemics. Anesthesiology. 2020;132(6):1292-5.[CROSSREF]

7. Wu Z, McGoogan JM. Characteristics of and Important Lessons from the Coronavirus Disease 2019 (COVID-19) Outbreak in China: Summary of a Report of 72314 Cases From the Chinese Center for Disease Control and Prevention. JAMA. 2020;323(13):1239-42.[CROSSREF]

8. Lippi G, Adeli K, Ferrari M, Horvath AR, Koch D, Sethi S, et al. Biosafety measures for preventing infection from COVID-19 in clinical laboratories: IFCC Taskforce Recommendations. Clin Chem Lab Med. 2020;58(7):1053-62.[CROSSREF]

9. The Lancet Public Health. Will the COVID-19 pandemic threaten the SDGs? Lancet Public Health. 2020;5(9):e460.[CROSSREF]

10. The World Bank Group. Zapadni Balkan Redovni ekonomski izvještaj br.17/ proljeće 2020. Zdravstveni sistemi. Ekonomski i socijalni uticaj COVID-19. [Internet]. [Accessed on 1 May 2021]. Available on: https://www.worldbank.org/eca/wbrer


© Sva prava zadržana. Lekarska komora Srbije.

Skoči na vrh