Skip to main content
  • Trg Nikole Pašića br. 7, sprat IV, 11000 Beograd
  • info@smj.rs

logo bez bolda opt

Pregledni rad

Racionalna upotreba antibiotika tokom pandemije KOVID-19 infekcije

Jovica Milovanović1,2, Ana Jotić1,2, Zorana Radin3, Ivana Ćirković4
  • Klinika za otorinolaringologiju i maksilofacijalnu hirurgiju, Univerzitetski Klinički Centar Srbije, Beograd, Srbija
  • Medicinski fakultet, Univerzitet u Beogradu, Beograd, Srbija
  • Klinika za uvo, grlo i nos, Kliničko-bolnički centar „Zvezdara“, Beograd, Srbija
  • Institut za mikrobiologiju i imunologiju, Medicinski fakultet, Univerzitet u Beogradu, Beograd, Srbija

SAŽETAK

Uvod/Cilj: Globalna pandemija izazvana SARS-KoV-2 virusom se odavno smatra vanrednom situacijom, gde broj slučajeva eksponencijalno raste, uprkos stalnim naporima da se infekcija suzbije. Iako je bolest KOVID-19 izazvana SARS-KoV-2 virusom, većini pacijenata se ordinira antibiotska terapija. Zabrinjavajuće je kakvi će biti dugoročni efekti ovakvo široke primene antibiotika na antimikrobnu rezistenciju. Cilj ovog rada je da se, na osnovu dostupne literature: utvrdi kakav je uticaj pandemije KOVID-19 oboljenja na upotrebu antibiotika u cilju lečenja; utvrdi kakva je globalna situacija rezistencije na antibiotike; identifikuju ključne oblasti u kojima bi bile potrebne hitne promene.

Metode: Sproveden je sistematski pregled aktuelne literature o upotrebi antibiotika u lečenju KOVID-19 infekcije kod pacijenata. Pretražene su publikacije u bazama podataka PubMed i MEDLINE, objavljene od marta 2020. do septembra 2021. godine.

Rezultati: Antibiotici su prepisivani kod između 76,8% i 87,8% pacijenata lečenih od KOVID-19 oboljenja. Antibiotici su se u manjoj meri prepisivali deci u odnosu na odrasle (38,5%, u odnosu na 83,4%). Najčešće ordinirani antibiotici su bili fluorohinoloni (20%), makrolidi (18,9%), β-laktamski antibiotici (15,0%), i cefalosporini (15,0%). Samostalno uzimanje antibiotika je identifikovano kao jedan od bitnih faktora koji doprinose antimikrobnoj rezistenciji tokom KOVID-19 pandemije.

Zaključak: Uticaj pandemije KOVID-19 oboljenja na globalnu antimikrobnu rezistenciju je još uvek nepoznat i verovatno će biti neravnomerno raspoređen u opštoj populaciji. Iako su kod pacijenata sa KOVID-19 oboljenjem korišćeni različiti antibiotici, njihova uloga i potreba za njihovom primenom u lečenju ove infekcije se još utvrđuje. Za sada nema pouzdanih podataka da primena antibiotika, u slučajevima KOVID-19 infekcija koje nisu udružene sa bakterijskim infekcijama, ima efekat na tok bolesti i mortalitet.


UVOD

Globalna pandemija izazvana SARS-KoV-2 virusom se odavno smatra vanrednom situacijom bez presedana. Svetska zdravstvena organizacija (SZO) je, 30. januara 2020. godine, zbog porasta infekcija izazvanih SARSKoV-2 virusom, zvanično proglasila vanredno stanje u javnom zdravlju na međunarodnom nivou, dok je 11. marta 2020. godine proglašena pandemija [1]. Uprkos stalnim naporima da se suzbije širenje infekcije, broj slučajeva eksponencijalno raste. Postoji velika varijabilnost u kliničkim karakteristikama bolesti, od blagih simptoma infekcije u gornjem respiratornom traktu, do životno ugrožavajućih infekcija donjeg respiratornog trakta. Skoro 80,0% pacijenata je asimptomatsko ili ima blagu formu bolesti, 15,0% ima tešku formu bolesti i zahteva oksigenaciju, a 5,0% ima životno ugrožavajuću formu bolesti i zahteva mehaničku ventilaciju. Mortalitet od ove bolesti iznosi 3,4% [2]. Iako je klinička slika bolesti izazavana virusom SARS-KoV-2, većini pacijenata je ordinirana antibiotska terapija, u čak 76,8% slučajeva, dok su antivirusni lekovi ordinirani u 68,7% slučajeva [3]. S obzirom da je i pre početka pandemije bila detektovana povećana rezistencija bakterija na raspoložive antibiotike [4], zabrinjavajuće je kakvi će biti dugoročni ishodi ovako široke primene antibiotika na svetskom nivou.

Cilj ovog rada je da se, na osnovu dostupne literature: utvrdi kakav je uticaj pandemije KOVID-19 oboljenja na upotrebu antibiotika u cilju lečenja; utvrdi kakva je globalna situacija rezistencije na antibiotike; identifikuju ključne oblasti u kojima bi bile potrebne hitne promene.

METODE

Sproveden je sistematski pregled aktuelne literature o upotrebi antibiotika u lečenju KOVID-19 infekcije kod pacijenata. Pretražene su publikacije u bazama podataka PubMed i MEDLINE, objavljene od marta 2020. do septembra 2021. godine. Uključeni su svi radovi na engleskom jeziku, kao i retrospektivne analize, sistematski pregledi i meta-analize. Termini: „antibiotici’’, ,,KOVID-19’’, ’’SARS-KoV-2’’, ,, terapija’’, ,, bakterijska rezistencija’’, ,,antimikrobna rezistencija’’, ,,antibakterijski agensi’’, ,,rezistencija na lekove’’ su korišćeni za identifikaciju relevantnih članaka. Izveštaji o prikazima slučajevima i istraživanjima sprovedenim na životinjama su isključeni, kao i duplirane reference.

IZBOR TERAPIJE KOD PACIJENATA SA KOVID-19 INFEKCIJOM

Nacionalna multicentrična studija, sprovedena od strane Bendala Estrade i saradnika, obuhvatila je podatke 13.932 registrovana pacijenta lečena od KOVID-19 infekcije u Španiji [5]. Antibiotici su prepisivani kod 12.238 (87,8%) pacijenata, dok samo 1.498 (10,8%) pacijenata nije dobilo antibiotsku terapiju. Meta-analiza 41 studije iz 11 zemalja, koja je obuhvatila 16.495 pacijenata, uporedila je modalitete terapije kod pacijenata sa teškim i drugim formama (lakši i srednje-teški oblici bolesti) [3]. Većina pacijenata je primala antibiotsku terapiju (76,8%, 95,0% CI: 70,2% – 83,5%), potom antivirusnu terapiju (68,7%, 95% CI: 53,6% – 83,8%), kiseoničku terapiju (55,5%, 95,% CI: 41,9% – 69,1%), kao i kortikosteroidnu terapiju (35,4%, 95,0% CI: 27,4% – 43,5%). U poređenju sa pacijentima sa manje teškim formama bolesti, pacijenti sa teškim formama bolesti su imali veću verovatnoću da budu lečeni antibiotskom terapijom (OR=6,95,0% CI: 3,3 – 10,7; p<0,00001) i antivirusnom terapijom (OR= 2,2, 95,0% CI: 1,4 – 3,3; p=0,0003). Nije pronađena statistički značajna razlika u upotrebi kiseoničke terapije između grupa (p=0,710). Langford i saradnici [6] su sproveli još jednu meta-analizu na 154 studije i na dostupnim podacima o antibiotskoj terapiji kod 30.623 pacijenata. Prevalencija prepisivanja antibiotika nije mnogo odstupala od prethodno prijavljene, i iznosila je 74,6% (95,0% CI: 68,3% – 80,0%). Antibiotici su se u manjoj meri prepisivali deci u odnosu na odrasle (38,5% u odnosu na 83,4%). Što je pacijent bio stariji, postojala je veća verovatnoća da mu se prepiše antibiotska terapija (OR =1.5 na 10 godina starosti, 95,0% CI: 1,2 – 1,8). Takođe, antibiotici su ordinirani u zavisnosti od težine kliničke slike. Najmanje su prepisivani kod pacijenata koji nisu hospitalizovani (59,3%), potom kod onih koji su hospitalizovani sa lakšom ili srednje teškom kliničkom slikom (74,8%), a najviše kod pacijenata na intenzivnoj nezi (86,4%).

U Srbiji za sada nema podataka o bakterijskoj rezistenciji na antibiotike kod KOVID-19 pozitivnih pacijenata.

IZBOR ANTIBIOTIKA KOD PACIJENATA SA KOVID-19 INFEKCIJOM

Najčešće ordinirani antibiotici su bili fluorohinoloni (20,0%), makrolidi (18,9%), β-laktamski antibiotici (15,0%) i cefalosporini (15,0%) [6]. Kombinovana antibiotska terapija je najčešće korišćenja kod pacijenata sa teškom kliničkom slikom, pretežno za terapiju pneumonije. Najučestalije kombinacije su sadržale cefalosporinske, fluorohinolonske i makrolidne antibiotike [7].

Upotreba antibiotika je široko varirala u različitim delovima sveta. U Evropi je iznosila 63.1% (95,0% CI: 41.7% – 80.4%), u Severnoj Americi je bila 64,8% (95,0% CI: 54% – 74,2%), u Kini je iznosila 76,2% (95,0% CI: 66,8% – 82,3%), na Srednjem Istoku je bila 86.0% (95,0% CI: 77,4 % – 91,7%), dok je u Istočnoj i Jugoistočnoj Aziji iznosila 87,5% (95,0% CI: 47,8% – 98,2%). U Evropi su najviše ordinirani β-laktamski antibitici, makrolidi i cefalosporini, a u Severnoj Americi makrolidi, cefalosporini i β-laktamski antibiotici. U Kini su pacijentima najčešće prepisivani fluorohinoloni, β-laktamski antibiotici i cefalosporini, dok su u Istočnoj i Jugoistočnoj Aziji najviše korišćeni cefalosporini, makrolidi i fluorohinoloni [6].

U prvih nekoliko meseci pandemije, proširena je upotreba azitromicina u terapiji KOVID-19 infekcije. In vitro studije su iznele dokaze da azitromicin ima antiviralna svojstva protiv mnogih respiratornih virusa (uključujući rinovirus, SARS-KoV-2 virus i Zika virus) [8]. Takođe, dokazana su njegova imunomodulatorna svojstva, što je donekle teorijski opravdavalo njegovu primenu u terapiji KOVID-19 oboljenja [9]. Kasnije studije o primeni u kliničkoj praksi nisu opravdale njegovu primenu. Poređenjem populacije koja je primala azitromicin sa populacijom pacijenata koja je primala simptomatsku terapiju, zaključeno je da nije bilo efekta azitromicina ni na pogoršanje odnosno poboljšanje stanja, ni na broj dana hospitalizacije, niti na stepen mortaliteta, bilo da se radilo o pacijentima na kućnom ili bolničkom lečenju [10],[11],[12]. Zaključak je da azitromicin treba prepisivati samo pacijentima kod kojih postoji jasna indikacija za njegovo davanje, posebno ukoliko se radi o hospitalizovanim pacijentima.

Iako su kod pacijenata sa KOVID-19 oboljenjem korišćeni različiti antibiotici, njihova uloga i potreba za njihovom primenom u lečenju ove infekcije se još utvrđuje. Za sada nema pouzdanih podataka da primena antibiotika u slučajevima KOVID-19 infekcije bez pridruženih bakterijskih infekcija ima uticaja na tok bolesti i mortalitet [10]. Zaključeno je da kod lakših formi bolesti treba izbegavati antibiotike u terapiji, jer ne utiču na progresiju bolesti, mortalitet i dužinu hospitalizacije [13]. Kliničari treba da izbegavaju produženu i neodgovarajuću upotrebu antimikrobnih lekova, koji mogu da izazovu antimikrobnu rezistenciju i smanjenje efikasnosti ovih lekova.

MIKROBIOLOGIJA KOINFEKCIJA I SUPERINFEKCIJA KOD PACIJENATA OBOLELIH OD KOVID-19 INFEKCIJE

U cilju utvrđivanja stepena prisustva bakterijske ili mikotičke koinfekcije ili sekundarne infekcije, u Velikoj Britaniji je sprovedena nacionalna retrospektivna studija, koja je obuhvatila sve pacijente sa laboratorijski potvrđenom KOVID-19 infekcijom, u periodu od 1. januara do 2. juna 2020. godine (221.134 pacijenta) [14]. Koinfekcija je podrazumevala izolovanje uzročnika dan pre, na dan ili dan posle potvrđivanja infekcije SARS-KoV-2 virusom. Sekundarna infekcija je podrazumevala izolovanje uzročnika u periodu od dva do 21 dana posle potvrđivanja infekcije SARS-KoV-2 virusom. Prisustvo infekcije se utvrđivalo izolovanjem uzročnika u uzorcima krvi ili uzorcima iz respiratornog trakta. Samo 2.279 (1,0%) pacijenata je imalo potvrđenu koinfekciju ili sekundarnu infekciju. Sekundarne infekcije su bile češće od koinfekcija (61,4% naspram 38,6%; 95,0% CI: 36,6% – 40,6%). Većina ovih infekcija je izolovana iz uzoraka krvi (u 66,0% slučajeva), odnosno kod 0,7% svih slučajeva KOVID-19 oboljenja. Bakterijemija i sepsa su bile 6,5 puta češće nego respiratorne koinfekcije i dva puta češće od sekundarnih respiratornih infekcija. Pacijenti koji su imali koinfekcije i sekundarne infekcije su češće bili stariji (≥ 40 godina) i muškog pola (p < 0,001). Smrtnost kod pacijenata sa koinfekcijama/sekundarnim infekcijama je bila značajno veća u odnosu na pacijente bez ovih infekcija (23,0% i 26,6%, redom, u odnosu na 7,6%). Najčešće izolovane hematogene bakerije su bile Escherichia coli, Staphylococcus aureus, Klebsiella pneumoniae, Enterococcus faecium, kao i nepiogeni streptokoki, dok su najčešće izolovane respiratorne bakterije bile Pseudomonas aeruginosa, Haemophilus influenzae, Staphylococcus aureus, kao i Klebsiella pneumoniae. Izazivač najčešćih respiratornih mikotičkih infekcija bio je Aspergillus fumigatus, a izazivač najčešćih hematogenih infekcija bila je Candida albicans.

Ukoliko posmatramo samo bakterijski izazvane plućne koinfekcije/superinfekcije, prevalencija se kreće od 8,6% do 16,0% [6],[15],[16],[17]. Razlike postoje verovatno zbog prethodne primene antibiotika, lošeg kvaliteta uzoraka, varijacija u interpretaciji rasta uzoraka, kao i zbog poteškoća u kultivaciji izolovanih mikroorganizama [18]. Prevalencija koinfekcija/sekundarnih infekcija je drastično rasla kod pacijenata u intenzivnoj nezi (do 33,0%), pri čemu je primena antibiotika pre uzorkovanja iznosila 28,0% - 79,0% [19].

Španski autori [17] su na 1.251 uzorku iz respiratornog trakta došli do zaključka da su bakterijske plućne koinfekcije u najvećem broju slučajeva bile monomikrobne (92,5%). Najčešće izolovane bakterije su bile Staphylococcus aureus, Pseudomonas aeruginosa, Klebsiella pneumoniae/Klebsiella aerogenes, kao i Escherichia coli. U 10,8% uzoraka radilo se o multirezistentnim retkim bakterijama (Achromobacter spp., Burkholderia spp., Stenotrophomonas spp., Chryseobacterium spp., Corynebacterium spp.). Klinički izolovani izolati su bili veoma slični izolatima kod virusnih pneumonija koje nisu udružene sa KOVID-19 infekcijom [20].

Kada govorimo o sekundarnim plućnim infekcijama, rezultati sistematskog pregleda literature, koji je obuhvatio 5.047 hospitalizovanih pacijenata sa pneumonijama povezanim sa KOVID-19 infekcijom, 49 studija ukazuje na to da su najčešće izolovani bakterijski uzročnici bili Pseudomonas aeruginosa (21,1%), Klebsiella species (17,2%), Staphylococcus aureus (13,5%), Escherichia coli (10,4%), kao i Stenotrophomonas maltophilia (3,1%). Incidencija sekundarne mikotičke infekcije iznosila je 6,3%. Mikotičke infekcije su bile izazvane predominantno gljivicama iz roda Aspergillus, gde je najčešće bio izolovan Aspergillus fumigatus. Druge, ređe izolovane gljivice, bile su takođe iz roda Aspergillus (Aspergillus flavus, Aspergillus calidoustus, Aspergillus citrinoterreus, Aspergillus niger, Aspergillus terreus, Aspergillus versicolor), ali i gljivice Mucor species, Fusarium proliferatum i Pneumocystis jirovecii [16]. Mikotičke infekcije su češće detektovane kod azijske nego kod evropske populacije pacijenata sa KOVID-19 oboljenjem [21]. Kod pacijenata sa mikotičkim sekundarnim infekcijama, mortalitet je iznosio 0,2% i bio je značajno veći kod osoba hospitalizovanih u jedinicama intenzivne nege nego kod pacijenata u mešanoj bolničkoj populaciji (0,4% u odnosu na 0,1%) [21].

SAMOSTALNO UZIMANJE ANTIBIOTIKA U DOBA KOVID-19 INFEKCIJE

Samostalno uzimanje antibiotika je identifikovano kao jedan od bitnih faktora koji doprinose antimikrobnj rezistenciji. Ovo je čest problem čak i u zemljama sa strogim propisima i naprednim modelima zdravstvene nege [22],[23],[24]. Samolečenje antibioticima je definisano kao neprikladna i iracionalna upotreba antibiotika, gde osobe samostalno leče svoje simptome ili bolest bez pregleda lekara, ordinirane terapije i nadzora [25].

Pandemija je značajno uticala na mentalno zdravlje u opštoj populaciji, rezultirajući rastom nivoa stresa, straha, anksioznosti i depresije [26]. Shodno savetima nadležnih organa, ljudi su uzeli na sebe da se zaštite od infekcije. To je dovelo i do nekih ekstremnih oblika ponašanja, širenja dezinformacija i pogrešnog tumačenja saveta lekarske profesije. U studiji koju su sproveli Đang i saradnici na 2,217 ispitanika iz Australije [27], 19,5% ispitanika je uzimalo antibiotike preventivno, da bi se zaštitili od infekcije SARS-KoV-2 virusom. Zabeležen je viši nivo stresa, prisustvo anksioznosti, straha od infekcije, i sveukupna zabrinutost kod ispitanika koji su uzimali antibiotike u odnosu na one koji nisu. Takođe, ti ispitanici nisu bili dovoljno informisani o samim antibioticima. Veći broj pacijenata je smatrao da antibiotici leče i virusne infekcije (34,1%) i nije znao da antibiotici leče samo bakterijske infekcije (25,6%). Antibiotike je 35,6% pacijenata uzimalo kako bi izlečili grip ili prehladu. Ove lekove su dobijali od prijatelja ili rodbine (17,9%), od svog lekara (47,1%) ili su koristili ono što im je ostalo od ranije (23,2%). Zapaženo je da su ispitanici koji su zloupotrebljavali antibiotike bili višeg obrazovanja, da su češće bili edukovani za neki rad u zdravstvu, i da su znali razliku između virusne i bakterijske infekcije, iako su manje znali o dejstvu antibiotika tokom virusnih i bakterijskih infekcija. Ovo ostavlja prostora za mogućnost edukacije ovog dela populacije o tačnim načinima dejstva i upotrebi antibiotika u lečenju.

U sistematskom pregledu literature koji su sproveli Kvinčo-Lopez i saradnici [28], najčešće korišćeni antibiotici za prevenciju i samostalno lečenje KOVID-19 oboljenja su bili azitromicin, penicilin i amoksicilin. Prema podacima iz te studije, pre antibiotika su uzimani vitamini i drugi suplementi, nesteroidni antiinflamatorni lekovi, acetaminofen, hidroksihlorokin i ivermektin.

TELEMEDICINA I ORDINIRANJE ANTIBIOTIKA U DOBA KOVID-19 INFEKCIJE

Tokom pandemije, zemlje sa bolje organizovanim zdravstvenim sistemima su prelazile na telemedicinu i virtuelne preglede pacijenata, u cilju očuvanja zdravstvenih resursa i ljudstva, ali i smanjenja rizika od izlaganja infekciji i zaražavanja SARS-KoV-2 virusom [29]. Iako sprovođenje telemedicinskih lekarskih pregleda nije bilo bez svojih izazova, predstavljalo je neophodan korak ka premošćavanju perioda bez vakcina.

Postojale su neke razlike između dečije i odrasle populacije. Kod odraslih, antibiotici su se ređe prepisivali tokom telemedicinskih pregleda, nego tokom pregleda u ordinacijama. Najčešće stanje koje je lečeno antibioticima je bio akutni faringitis (21,2% pri telemedicinskim pregledima i 39,7% pri posetama lekaru; <0,001). Ukoliko se radilo o drugim infekcijama respiratornog trakta, prepisivanje antibiotika je bilo značajno ređe (1,6% u odnosu na 19,9%; p <0,001). Prepisivani su antibiotici prema aktuelnim preporukama (kod faringitisa u 96,4% naspram 94,4%, a kod drugih infekcija gornjeg respiratornog trakta 96,3% naspram 74,0%) [30]. U dečijoj populaciji dešavalo se suprotno. Veća je verovatnoća bila da deca dobiju antibiotik tokom telemedicinskih pregleda (52,0%) nego tokom poseta hitnoj službi (42,0%) ili odabranom pedijatru (31,0%). Antibiotici su prepisivani po aktuelnim preporukama kod 92,5% telemedicinskih pregleda, i kod 90,7% pregleda u ordinacijama (p = 0,004) [31],[32].

ANTIMIKROBNA REZISTENCIJA TOKOM PANDEMIJE KOVID-19 INFEKCIJE

Antimikrobna rezistencija, koja je bila zdravstveni problem i pre pandemije, sigurno će postati još više zabrinjavajuća u narednom periodu. Kako smo već naveli u prethodnim odeljcima, pandemija je gotovo potpuno uništila odgovorno ordiniranje antibioticima i znatno povećala njihovu upotrebu na svetskom nivou. Pored toga, stalna upotreba sredstava za dezinfekciju dovodi do formiranja sredine koja favorizuje neke mikrobne fenotipove, kao i do razvijanja rezistencije pojedinih antimikrobnih agenasa [33]. Te subpopulacije mikroba, promenivši svoje fenotipske i genotipske karakteristike, menjaju i metu delovanja antibiotika, i razvijaju visoku toleranciju na njih [34]. Biocidi promovišu toleranciju i smanjuju senzitivnost na antibiotike, razvijaju ukrštenu rezistenciju i korezistenciju kod patogenih bakterija [35].

Pandemija je uticala na nadzor, prevenciju i kontrolu antimikrobne rezistencije. Ograničena je mogućnost rada sa ustanovama koje kontrolišu antimikrobnu rezistenciju. Fondovi, ljudski i medicinski resursi (medicinsko osoblje, sanitarno osoblje, administrativno osoblje, zaštitna oprema, lekovi, reagensi za mikrobiološka ispitivanja) usmereni su na zbrinjavanje obolelih od KOVID-19 oboljenja [36].

Bakterije kao što su Staphylococcus aureus, MRSA, Streptococcus pneumoniae i Streptococcus pneumoniae rezistentan na penicilin, izolovane su u manjem broju tokom pandemije. Smatra se da su za ovo odgovorni: pojačana upotreba sredstava za dezinfekciju i pranje ruku, smanjenje socijalnih kontakata, nošenje maski, kao i povremeno zatvaranje školskih ustanova [37],[38]. Sa druge strane, bakterije kao što su Escherichia coli i Klebsiella pneumoniae (posebno Escherichia coli rezistentna na treću generaciju cefalosporina kao i Klebsiella pneumoniae rezistentna na treću generaciju cefalosporina) izolovane su u većem broju, i takođe su imale proširen spektar antibiotske rezistencije tokom pandemije [37].

Tokom pandemije u 2020. godini u Srbiji, najčešće su izolovane bakterije iz uzoraka krvi bile: Acinetobacter spp. (28,3%), Staphylococcus aureus (15,5%), Klebsiella pneumoniae (15,4%), Enterococcus faecalis (12,4%), Escherichia coli (11,3%) i Enterococcus faecium (10,9%). Do značajnog porasta rezistentnih sojeva u 2020. godini je došlo kod Pseudomonas aeruginosa (za ceftazidim sa 59,0% do 64,0%, za ciprofloksacin sa 59,0% na 70,0%, za meropenem sa 55,0% na 62%). Takođe, Staphylococcus aureus je pokazao skok u broju izolovanih sojeva u 2020. godini, u odnosu na 2019. godinu (za ciprofloksacin sa 21,0% na 34,0% i za rifampicin sa 12,0% na 18,0%). Podaci su prikazani na osnovu još neobjavljenih rezultata ispitivanja sprovedenog u Laboratoriji Instituta za mikrobiologiju i imunologiju Medicinskog fakulteta Univerziteta u Beogradu.

ZAKLJUČAK

Uticaj KOVID-19 infekcije na globalnu antimikrobnu rezistenciju je još uvek nepoznat i verovatno će biti neravnomerno raspoređen u opštoj populaciji. Nesrazmerno velika upotreba antibiotika kod pacijenata sa KOVID-19 oboljenjem potencijalno može znatno pogoršati trenutno stanje, posebno u zemljama gde već postoji značajno visoka antimikrobna rezistencija. Oblasti u kojima treba pojačati aktivnosti su edukacija stanovništva i lekara, praćenje vodiča dobre kliničke prakse od strane lekara, sprečavanje prepisivanja antibiotika u slučaju virusnih infekcija, ali i praćenje antimikrobne rezistencije od strane nadležnih mikrobioloških laboratorija, te razvijanje strategije za njeno sprečavanje.

  • Sukob interesa:
    Nije prijavljen.

Informacije

Volumen 2 Broj 4

Decembar 2021

Strane 399-408

  • Ključne reči:
    antibiotici, KOVID-19, antimikrobna rezistencija, bakterije
  • Primljen:
    15 Novembar 2021
  • Revidiran:
    13 Decembar 2021
  • Prihvaćen:
    18 Decembar 2021
  • Objavljen online:
    20 Decembar 2021
  • DOI:
  • Kako citirati ovaj članak:
    Milovanović J, Jotić A, Radin Z, Ćirković I. Rational use of antibiotics during the COVID-19 pandemic. Serbian Journal of the Medical Chamber. 2021;2(4):399-408. doi: 10.5937/smclk2-34935
Autor za korespodenciju

Ana Jotić
Klinika za otorinolaringologiju i maksilofacijalnu hirurgiju, Univerzitetski
klinički centar Srbije
Pasterova 2, 11000 Beograd, Srbija
Elektronska adresa: Ova adresa e-pošte je zaštićena od spambotova. Omogućite JavaScript u vašem brauzeru da biste je videli.


  • 1. World Health Organization. WHO announces COVID-19 outbreak a pandemic [Internet]. World Health Organization Regional Office for Europe; [Pristupljeno: 2021 Sept 8]. Dostupno na: http://www.who.int/en/health-topics/health-emergencies/coronavirus-covid-19/news/news/2020/3/who-announces-covid-19-outbreak-a-pandemic[HTTP]

    2. Ioannidis JPA. Infection fatality rate of COVID-19 inferred from seroprevalence data. Bull World Health Organ. 2021 Jan 1;99(1):19-33F. doi: 10.2471/ BLT.20.265892. Epub 2020 Oct 14.[CROSSREF]

    3. Giri M, Puri A, Wang T, Guo S. Comparison of clinical manifestations, pre-existing comorbidities, complications and treatment modalities in severe and non-severe COVID-19 patients: A systemic review and meta-analysis. Sci Prog. 2021 Jan-Mar;104(1):368504211000906. doi: 10.1177/00368504211000906.[CROSSREF]

    4. Laxminarayan R, Duse A, Wattal C, Zaidi AK, Wertheim HF, Sumpradit N, et al. Antibiotic resistance-the need for global solutions. Lancet Infect Dis. 2013 Dec;13(12):1057-98. doi: 10.1016/S1473-3099(13)70318-9.[CROSSREF]

    5. Bendala Estrada AD, Calderón Parra J, Fernández Carracedo E, Muiño Míguez A, Ramos Martínez A, Muñez Rubio E, et al. Inadequate use of antibiotics in the covid-19 era: effectiveness of antibiotic therapy. BMC Infect Dis. 2021 Nov 8;21(1):1144. doi: 10.1186/s12879-021-06821-1.[CROSSREF]

    6. Langford BJ, So M, Raybardhan S, Leung V, Soucy JR, Westwood D, et al. Antibiotic prescribing in patients with COVID-19: rapid review and meta-analysis. Clin Microbiol Infect. 2021 Apr;27(4):520-31. doi: 10.1016/j.cmi.2020.12.018.[CROSSREF]

    7. Wang D, Hu B, Hu C, Zhu F, Liu X, Zhang J, et al. Clinical Characteristics of 138 Hospitalized Patients With 2019 Novel Coronavirus-Infected Pneumonia in Wuhan, China. JAMA. 2020 Mar 17;323(11):1061-9. doi: 10.1001/jama.2020.1585.[CROSSREF]

    8. Damle B, Vourvahis M, Wang E, Leaney J, Corrigan B. Clinical Pharmacology Perspectives on the Antiviral Activity of Azithromycin and Use in COVID-19. Clin Pharmacol Ther. 2020 Aug;108(2):201-11. doi: 10.1002/cpt.1857.[CROSSREF]

    9. Vitiello A, Ferrara F. A short focus, azithromycin in the treatment of respiratory viral infection COVID-19: efficacy or inefficacy? Immunol Res. 2021 Nov 5:1–5. doi: 10.1007/s12026-021-09244-x.[CROSSREF]

    10. Popp M, Stegemann M, Riemer M, Metzendorf MI, Romero CS, Mikolajewska A, et al. Antibiotics for the treatment of COVID-19. Cochrane Database Syst Rev. 2021 Oct 22;10(10):CD015025. doi: 10.1002/14651858.CD015025.[CROSSREF]

    11. RECOVERY Collaborative Group. Azithromycin in patients admitted to hospital with COVID-19 (RECOVERY): a randomised, controlled, open-label, platform trial. Lancet. 2021 Feb 13;397(10274):605-12. doi: 10.1016/S0140-6736(21)00149-5.[CROSSREF]

    12. PRINCIPLE Trial Collaborative Group. Azithromycin for community treatment of suspected COVID-19 in people at increased risk of an adverse clinical course in the UK (PRINCIPLE): a randomised, controlled, open-label, adaptive platform trial. Lancet. 2021 Mar 20;397(10279):1063-74. doi: 10.1016/S0140-6736(21)00461-X.[CROSSREF]

    13. Yin X, Xu X, Li H, Jiang N, Wang J, Lu Z, et al. Evaluation of early antibiotic use in patients with non-severe COVID-19 without bacterial infection. Int J Antimicrob Agents. 2021 Oct 23:106462. doi: 10.1016/j.ijantimicag.2021.106462.[CROSSREF]

    14. Gerver SM, Guy R, Wilson K, Thelwall S, Nsonwu O, Rooney G, et al. National surveillance of bacterial and fungal coinfection and secondary infection in COVID-19 patients in England: lessons from the first wave. Clin Microbiol Infect. 2021 Nov;27(11):1658-65. doi: 10.1016/j.cmi.2021.05.040.[CROSSREF]

    15. Lansbury L, Lim B, Baskaran V, Lim WS. Co-infections in people with COVID-19: a systematic review and meta-analysis. J Infect. 2020 Aug;81(2):266-75. doi: 10.1016/j.jinf.2020.05.046.[CROSSREF]

    16. Chong WH, Saha BK, Ananthakrishnan Ramani, Chopra A. State-of-the-art review of secondary pulmonary infections in patients with COVID-19 pneumonia. Infection. 2021 Aug;49(4):591-605. doi: 10.1007/s15010-021-01602-z.[CROSSREF]

    17. Ruiz-Bastián M, Falces-Romero I, Ramos-Ramos JC, de Pablos M, García-Rodríguez J; SARS-CoV-2 Working Group. Bacterial co-infections in COVID-19 pneumonia in a tertiary care hospital: Surfing the first wave. Diagn Microbiol Infect Dis. 2021 Nov;101(3):115477. doi: 10.1016/j.diagmicrobio.2021.115477.[CROSSREF]

    18. Metlay JP, Waterer GW, Long AC, Anzueto A, Brozek J, Crothers K, et al. Diagnosis and Treatment of Adults with Community-acquired Pneumonia. An Official Clinical Practice Guideline of the American Thoracic Society and Infectious Diseases Society of America. Am J Respir Crit Care Med. 2019 Oct 1;200(7):e45-e67. doi: 10.1164/rccm.201908-1581ST.[CROSSREF]

    19. Timbrook TT, Hueth KD, Ginocchio CC. Identification of bacterial co-detections in COVID-19 critically Ill patients by BioFire® FilmArray® pneumonia panel: a systematic review and meta-analysis. Diagn Microbiol Infect Dis. 2021 Nov;101(3):115476. doi: 10.1016/j.diagmicrobio.2021.115476.[CROSSREF]

    20. Ruuskanen O, Lahti E, Jennings LC, Murdoch DR. Viral pneumonia. Lancet. 2011 Apr 9;377(9773):1264-75. doi: 10.1016/S0140-6736(10)61459-6.[CROSSREF]

    21. Peng J, Wang Q, Mei H, Zheng H, Liang G, She X, et al. Fungal co-infection in COVID-19 patients: evidence from a systematic review and meta-analysis. Aging (Albany NY). 2021 Mar 19;13(6):7745-57. doi: 10.18632/aging.202742.[CROSSREF]

    22. Torres NF, Chibi B, Middleton LE, Solomon VP, Mashamba-Thompson TP. Evidence of factors influencing self-medication with antibiotics in low and middle-income countries: a systematic scoping review. Public Health. 2019 Mar;168:92-101. doi: 10.1016/j.puhe.2018.11.018.[CROSSREF]

    23. Lescure D, Paget J, Schellevis F, van Dijk L. Determinants of Self-Medication With Antibiotics in European and Anglo-Saxon Countries: A Systematic Review of the Literature. Front Public Health. 2018 Dec 17;6:370. doi: 10.3389/fpubh.2018.00370.[CROSSREF]

    24. Sunny TP, Jacob R, Krishnakumar K, Varghese S. Self-medication: Is a serious challenge to control antibiotic resistance? Natl. J. Physiol. Pharm. Pharmacol. 2019; 9:821–7. doi: 10.5455/njppp.2019.9.0620508062019.[HTTP]

    25. Morgan DJ, Okeke IN, Laxminarayan R, Perencevich EN, Weisenberg S. Non-prescription antimicrobial use worldwide: a systematic review. Lancet Infect Dis. 2011 Sep;11(9):692-701. doi: 10.1016/S1473-3099(11)70054-8.[CROSSREF]

    26. Rajkumar RP. COVID-19 and mental health: A review of the existing literature. Asian J Psychiatr. 2020 Aug;52:102066. doi: 10.1016/j.ajp.2020.102066.[CROSSREF]

    27. Zhang A, Hobman EV, De Barro P, Young A, Carter DJ, Byrne M. Self-Medication with Antibiotics for Protection against COVID-19: The Role of Psychological Distress, Knowledge of, and Experiences with Antibiotics. Antibiotics (Basel). 2021 Feb 25;10(3):232. doi: 10.3390/antibiotics10030232.[CROSSREF]

    28. Quincho-Lopez A, Benites-Ibarra CA, Hilario-Gomez MM, Quijano-Escate R, Taype-Rondan A. Self-medication practices to prevent or manage COVID-19: A systematic review. PLoS One. 2021 Nov 2;16(11):e0259317. doi: 10.1371/ journal.pone.0259317.[CROSSREF]

    29. Monaghesh E, Hajizadeh A. The role of telehealth during COVID-19 outbreak: a systematic review based on current evidence. BMC Public Health. 2020 Aug 1;20(1):1193. doi: 10.1186/s12889-020-09301-4.[CROSSREF]

    30. Entezarjou A, Calling S, Bhattacharyya T, Milos Nymberg V, Vigren L, Labaf A, et al. Antibiotic Prescription Rates After eVisits Versus Office Visits in Primary Care: Observational Study. JMIR Med Inform. 2021 Mar 15;9(3):e25473. doi: 10.2196/25473.[CROSSREF]

    31. Ray KN, Shi Z, Gidengil CA, Poon SJ, Uscher-Pines L, Mehrotra A. Antibiotic Prescribing During Pediatric Direct-to-Consumer Telemedicine Visits. Pediatrics. 2019 May;143(5):e20182491. doi: 10.1542/peds.2018-2491.[CROSSREF]

    32. Ray KN, Martin JM, Wolfson D, Schweiberger K, Schoemer P, Cepullio C, et al. Antibiotic Prescribing for Acute Respiratory Tract Infections During Telemedicine Visits Within a Pediatric Primary Care Network. Acad Pediatr. 2021 Sep-Oct;21(7):1239-43. doi: 10.1016/j.acap.2021.03.008.[CROSSREF]

    33. Merchel Piovesan Pereira B, Tagkopoulos I. Benzalkonium Chlorides: Uses, Regulatory Status, and Microbial Resistance. Appl Environ Microbiol. 2019 Jun 17;85(13):e00377-19. doi: 10.1128/AEM.00377-19.[CROSSREF]

    34. Lewis K. Persister cells, dormancy and infectious disease. Nat Rev Microbiol. 2007 Jan;5(1):48-56. doi: 10.1038/nrmicro1557.[CROSSREF]

    35. Rizvi SG, Ahammad SZ. COVID-19 and antimicrobial resistance: A crossstudy. Sci Total Environ. 2021 Oct 8;807(Pt 2):150873. doi: 10.1016/j.scitotenv.2021.150873.[CROSSREF]

    36. Tomczyk S, Taylor A, Brown A, de Kraker MEA, El-Saed A, Alshamrani M, et al.; WHO AMR Surveillance and Quality Assessment Collaborating Centres Network. Impact of the COVID-19 pandemic on the surveillance, prevention and control of antimicrobial resistance: a global survey. J Antimicrob Chemother. 2021 Oct 11;76(11):3045-58. doi: 10.1093/jac/dkab300.[CROSSREF]

    37. Hirabayashi A, Kajihara T, Yahara K, Shibayama K, Sugai M. Impact of the COVID-19 pandemic on the surveillance of antimicrobial resistance. J Hosp Infect. 2021 Nov;117:147-56. doi: 10.1016/j.jhin.2021.09.011.[CROSSREF]

    38. McNeil JC, Flores AR, Kaplan SL, Hulten KG. The Indirect Impact of the SARSCoV-2 Pandemic on Invasive Group a Streptococcus, Streptococcus Pneumoniae and Staphylococcus Aureus Infections in Houston Area Children. Pediatr Infect Dis J. 2021 Aug 1;40(8):e313-e6. doi: 10.1097/INF.0000000000003195.[CROSSREF]


LITERATURA

1. World Health Organization. WHO announces COVID-19 outbreak a pandemic [Internet]. World Health Organization Regional Office for Europe; [Pristupljeno: 2021 Sept 8]. Dostupno na: http://www.who.int/en/health-topics/health-emergencies/coronavirus-covid-19/news/news/2020/3/who-announces-covid-19-outbreak-a-pandemic[HTTP]

2. Ioannidis JPA. Infection fatality rate of COVID-19 inferred from seroprevalence data. Bull World Health Organ. 2021 Jan 1;99(1):19-33F. doi: 10.2471/ BLT.20.265892. Epub 2020 Oct 14.[CROSSREF]

3. Giri M, Puri A, Wang T, Guo S. Comparison of clinical manifestations, pre-existing comorbidities, complications and treatment modalities in severe and non-severe COVID-19 patients: A systemic review and meta-analysis. Sci Prog. 2021 Jan-Mar;104(1):368504211000906. doi: 10.1177/00368504211000906.[CROSSREF]

4. Laxminarayan R, Duse A, Wattal C, Zaidi AK, Wertheim HF, Sumpradit N, et al. Antibiotic resistance-the need for global solutions. Lancet Infect Dis. 2013 Dec;13(12):1057-98. doi: 10.1016/S1473-3099(13)70318-9.[CROSSREF]

5. Bendala Estrada AD, Calderón Parra J, Fernández Carracedo E, Muiño Míguez A, Ramos Martínez A, Muñez Rubio E, et al. Inadequate use of antibiotics in the covid-19 era: effectiveness of antibiotic therapy. BMC Infect Dis. 2021 Nov 8;21(1):1144. doi: 10.1186/s12879-021-06821-1.[CROSSREF]

6. Langford BJ, So M, Raybardhan S, Leung V, Soucy JR, Westwood D, et al. Antibiotic prescribing in patients with COVID-19: rapid review and meta-analysis. Clin Microbiol Infect. 2021 Apr;27(4):520-31. doi: 10.1016/j.cmi.2020.12.018.[CROSSREF]

7. Wang D, Hu B, Hu C, Zhu F, Liu X, Zhang J, et al. Clinical Characteristics of 138 Hospitalized Patients With 2019 Novel Coronavirus-Infected Pneumonia in Wuhan, China. JAMA. 2020 Mar 17;323(11):1061-9. doi: 10.1001/jama.2020.1585.[CROSSREF]

8. Damle B, Vourvahis M, Wang E, Leaney J, Corrigan B. Clinical Pharmacology Perspectives on the Antiviral Activity of Azithromycin and Use in COVID-19. Clin Pharmacol Ther. 2020 Aug;108(2):201-11. doi: 10.1002/cpt.1857.[CROSSREF]

9. Vitiello A, Ferrara F. A short focus, azithromycin in the treatment of respiratory viral infection COVID-19: efficacy or inefficacy? Immunol Res. 2021 Nov 5:1–5. doi: 10.1007/s12026-021-09244-x.[CROSSREF]

10. Popp M, Stegemann M, Riemer M, Metzendorf MI, Romero CS, Mikolajewska A, et al. Antibiotics for the treatment of COVID-19. Cochrane Database Syst Rev. 2021 Oct 22;10(10):CD015025. doi: 10.1002/14651858.CD015025.[CROSSREF]

11. RECOVERY Collaborative Group. Azithromycin in patients admitted to hospital with COVID-19 (RECOVERY): a randomised, controlled, open-label, platform trial. Lancet. 2021 Feb 13;397(10274):605-12. doi: 10.1016/S0140-6736(21)00149-5.[CROSSREF]

12. PRINCIPLE Trial Collaborative Group. Azithromycin for community treatment of suspected COVID-19 in people at increased risk of an adverse clinical course in the UK (PRINCIPLE): a randomised, controlled, open-label, adaptive platform trial. Lancet. 2021 Mar 20;397(10279):1063-74. doi: 10.1016/S0140-6736(21)00461-X.[CROSSREF]

13. Yin X, Xu X, Li H, Jiang N, Wang J, Lu Z, et al. Evaluation of early antibiotic use in patients with non-severe COVID-19 without bacterial infection. Int J Antimicrob Agents. 2021 Oct 23:106462. doi: 10.1016/j.ijantimicag.2021.106462.[CROSSREF]

14. Gerver SM, Guy R, Wilson K, Thelwall S, Nsonwu O, Rooney G, et al. National surveillance of bacterial and fungal coinfection and secondary infection in COVID-19 patients in England: lessons from the first wave. Clin Microbiol Infect. 2021 Nov;27(11):1658-65. doi: 10.1016/j.cmi.2021.05.040.[CROSSREF]

15. Lansbury L, Lim B, Baskaran V, Lim WS. Co-infections in people with COVID-19: a systematic review and meta-analysis. J Infect. 2020 Aug;81(2):266-75. doi: 10.1016/j.jinf.2020.05.046.[CROSSREF]

16. Chong WH, Saha BK, Ananthakrishnan Ramani, Chopra A. State-of-the-art review of secondary pulmonary infections in patients with COVID-19 pneumonia. Infection. 2021 Aug;49(4):591-605. doi: 10.1007/s15010-021-01602-z.[CROSSREF]

17. Ruiz-Bastián M, Falces-Romero I, Ramos-Ramos JC, de Pablos M, García-Rodríguez J; SARS-CoV-2 Working Group. Bacterial co-infections in COVID-19 pneumonia in a tertiary care hospital: Surfing the first wave. Diagn Microbiol Infect Dis. 2021 Nov;101(3):115477. doi: 10.1016/j.diagmicrobio.2021.115477.[CROSSREF]

18. Metlay JP, Waterer GW, Long AC, Anzueto A, Brozek J, Crothers K, et al. Diagnosis and Treatment of Adults with Community-acquired Pneumonia. An Official Clinical Practice Guideline of the American Thoracic Society and Infectious Diseases Society of America. Am J Respir Crit Care Med. 2019 Oct 1;200(7):e45-e67. doi: 10.1164/rccm.201908-1581ST.[CROSSREF]

19. Timbrook TT, Hueth KD, Ginocchio CC. Identification of bacterial co-detections in COVID-19 critically Ill patients by BioFire® FilmArray® pneumonia panel: a systematic review and meta-analysis. Diagn Microbiol Infect Dis. 2021 Nov;101(3):115476. doi: 10.1016/j.diagmicrobio.2021.115476.[CROSSREF]

20. Ruuskanen O, Lahti E, Jennings LC, Murdoch DR. Viral pneumonia. Lancet. 2011 Apr 9;377(9773):1264-75. doi: 10.1016/S0140-6736(10)61459-6.[CROSSREF]

21. Peng J, Wang Q, Mei H, Zheng H, Liang G, She X, et al. Fungal co-infection in COVID-19 patients: evidence from a systematic review and meta-analysis. Aging (Albany NY). 2021 Mar 19;13(6):7745-57. doi: 10.18632/aging.202742.[CROSSREF]

22. Torres NF, Chibi B, Middleton LE, Solomon VP, Mashamba-Thompson TP. Evidence of factors influencing self-medication with antibiotics in low and middle-income countries: a systematic scoping review. Public Health. 2019 Mar;168:92-101. doi: 10.1016/j.puhe.2018.11.018.[CROSSREF]

23. Lescure D, Paget J, Schellevis F, van Dijk L. Determinants of Self-Medication With Antibiotics in European and Anglo-Saxon Countries: A Systematic Review of the Literature. Front Public Health. 2018 Dec 17;6:370. doi: 10.3389/fpubh.2018.00370.[CROSSREF]

24. Sunny TP, Jacob R, Krishnakumar K, Varghese S. Self-medication: Is a serious challenge to control antibiotic resistance? Natl. J. Physiol. Pharm. Pharmacol. 2019; 9:821–7. doi: 10.5455/njppp.2019.9.0620508062019.[HTTP]

25. Morgan DJ, Okeke IN, Laxminarayan R, Perencevich EN, Weisenberg S. Non-prescription antimicrobial use worldwide: a systematic review. Lancet Infect Dis. 2011 Sep;11(9):692-701. doi: 10.1016/S1473-3099(11)70054-8.[CROSSREF]

26. Rajkumar RP. COVID-19 and mental health: A review of the existing literature. Asian J Psychiatr. 2020 Aug;52:102066. doi: 10.1016/j.ajp.2020.102066.[CROSSREF]

27. Zhang A, Hobman EV, De Barro P, Young A, Carter DJ, Byrne M. Self-Medication with Antibiotics for Protection against COVID-19: The Role of Psychological Distress, Knowledge of, and Experiences with Antibiotics. Antibiotics (Basel). 2021 Feb 25;10(3):232. doi: 10.3390/antibiotics10030232.[CROSSREF]

28. Quincho-Lopez A, Benites-Ibarra CA, Hilario-Gomez MM, Quijano-Escate R, Taype-Rondan A. Self-medication practices to prevent or manage COVID-19: A systematic review. PLoS One. 2021 Nov 2;16(11):e0259317. doi: 10.1371/ journal.pone.0259317.[CROSSREF]

29. Monaghesh E, Hajizadeh A. The role of telehealth during COVID-19 outbreak: a systematic review based on current evidence. BMC Public Health. 2020 Aug 1;20(1):1193. doi: 10.1186/s12889-020-09301-4.[CROSSREF]

30. Entezarjou A, Calling S, Bhattacharyya T, Milos Nymberg V, Vigren L, Labaf A, et al. Antibiotic Prescription Rates After eVisits Versus Office Visits in Primary Care: Observational Study. JMIR Med Inform. 2021 Mar 15;9(3):e25473. doi: 10.2196/25473.[CROSSREF]

31. Ray KN, Shi Z, Gidengil CA, Poon SJ, Uscher-Pines L, Mehrotra A. Antibiotic Prescribing During Pediatric Direct-to-Consumer Telemedicine Visits. Pediatrics. 2019 May;143(5):e20182491. doi: 10.1542/peds.2018-2491.[CROSSREF]

32. Ray KN, Martin JM, Wolfson D, Schweiberger K, Schoemer P, Cepullio C, et al. Antibiotic Prescribing for Acute Respiratory Tract Infections During Telemedicine Visits Within a Pediatric Primary Care Network. Acad Pediatr. 2021 Sep-Oct;21(7):1239-43. doi: 10.1016/j.acap.2021.03.008.[CROSSREF]

33. Merchel Piovesan Pereira B, Tagkopoulos I. Benzalkonium Chlorides: Uses, Regulatory Status, and Microbial Resistance. Appl Environ Microbiol. 2019 Jun 17;85(13):e00377-19. doi: 10.1128/AEM.00377-19.[CROSSREF]

34. Lewis K. Persister cells, dormancy and infectious disease. Nat Rev Microbiol. 2007 Jan;5(1):48-56. doi: 10.1038/nrmicro1557.[CROSSREF]

35. Rizvi SG, Ahammad SZ. COVID-19 and antimicrobial resistance: A crossstudy. Sci Total Environ. 2021 Oct 8;807(Pt 2):150873. doi: 10.1016/j.scitotenv.2021.150873.[CROSSREF]

36. Tomczyk S, Taylor A, Brown A, de Kraker MEA, El-Saed A, Alshamrani M, et al.; WHO AMR Surveillance and Quality Assessment Collaborating Centres Network. Impact of the COVID-19 pandemic on the surveillance, prevention and control of antimicrobial resistance: a global survey. J Antimicrob Chemother. 2021 Oct 11;76(11):3045-58. doi: 10.1093/jac/dkab300.[CROSSREF]

37. Hirabayashi A, Kajihara T, Yahara K, Shibayama K, Sugai M. Impact of the COVID-19 pandemic on the surveillance of antimicrobial resistance. J Hosp Infect. 2021 Nov;117:147-56. doi: 10.1016/j.jhin.2021.09.011.[CROSSREF]

38. McNeil JC, Flores AR, Kaplan SL, Hulten KG. The Indirect Impact of the SARSCoV-2 Pandemic on Invasive Group a Streptococcus, Streptococcus Pneumoniae and Staphylococcus Aureus Infections in Houston Area Children. Pediatr Infect Dis J. 2021 Aug 1;40(8):e313-e6. doi: 10.1097/INF.0000000000003195.[CROSSREF]

1. World Health Organization. WHO announces COVID-19 outbreak a pandemic [Internet]. World Health Organization Regional Office for Europe; [Pristupljeno: 2021 Sept 8]. Dostupno na: http://www.who.int/en/health-topics/health-emergencies/coronavirus-covid-19/news/news/2020/3/who-announces-covid-19-outbreak-a-pandemic[HTTP]

2. Ioannidis JPA. Infection fatality rate of COVID-19 inferred from seroprevalence data. Bull World Health Organ. 2021 Jan 1;99(1):19-33F. doi: 10.2471/ BLT.20.265892. Epub 2020 Oct 14.[CROSSREF]

3. Giri M, Puri A, Wang T, Guo S. Comparison of clinical manifestations, pre-existing comorbidities, complications and treatment modalities in severe and non-severe COVID-19 patients: A systemic review and meta-analysis. Sci Prog. 2021 Jan-Mar;104(1):368504211000906. doi: 10.1177/00368504211000906.[CROSSREF]

4. Laxminarayan R, Duse A, Wattal C, Zaidi AK, Wertheim HF, Sumpradit N, et al. Antibiotic resistance-the need for global solutions. Lancet Infect Dis. 2013 Dec;13(12):1057-98. doi: 10.1016/S1473-3099(13)70318-9.[CROSSREF]

5. Bendala Estrada AD, Calderón Parra J, Fernández Carracedo E, Muiño Míguez A, Ramos Martínez A, Muñez Rubio E, et al. Inadequate use of antibiotics in the covid-19 era: effectiveness of antibiotic therapy. BMC Infect Dis. 2021 Nov 8;21(1):1144. doi: 10.1186/s12879-021-06821-1.[CROSSREF]

6. Langford BJ, So M, Raybardhan S, Leung V, Soucy JR, Westwood D, et al. Antibiotic prescribing in patients with COVID-19: rapid review and meta-analysis. Clin Microbiol Infect. 2021 Apr;27(4):520-31. doi: 10.1016/j.cmi.2020.12.018.[CROSSREF]

7. Wang D, Hu B, Hu C, Zhu F, Liu X, Zhang J, et al. Clinical Characteristics of 138 Hospitalized Patients With 2019 Novel Coronavirus-Infected Pneumonia in Wuhan, China. JAMA. 2020 Mar 17;323(11):1061-9. doi: 10.1001/jama.2020.1585.[CROSSREF]

8. Damle B, Vourvahis M, Wang E, Leaney J, Corrigan B. Clinical Pharmacology Perspectives on the Antiviral Activity of Azithromycin and Use in COVID-19. Clin Pharmacol Ther. 2020 Aug;108(2):201-11. doi: 10.1002/cpt.1857.[CROSSREF]

9. Vitiello A, Ferrara F. A short focus, azithromycin in the treatment of respiratory viral infection COVID-19: efficacy or inefficacy? Immunol Res. 2021 Nov 5:1–5. doi: 10.1007/s12026-021-09244-x.[CROSSREF]

10. Popp M, Stegemann M, Riemer M, Metzendorf MI, Romero CS, Mikolajewska A, et al. Antibiotics for the treatment of COVID-19. Cochrane Database Syst Rev. 2021 Oct 22;10(10):CD015025. doi: 10.1002/14651858.CD015025.[CROSSREF]

11. RECOVERY Collaborative Group. Azithromycin in patients admitted to hospital with COVID-19 (RECOVERY): a randomised, controlled, open-label, platform trial. Lancet. 2021 Feb 13;397(10274):605-12. doi: 10.1016/S0140-6736(21)00149-5.[CROSSREF]

12. PRINCIPLE Trial Collaborative Group. Azithromycin for community treatment of suspected COVID-19 in people at increased risk of an adverse clinical course in the UK (PRINCIPLE): a randomised, controlled, open-label, adaptive platform trial. Lancet. 2021 Mar 20;397(10279):1063-74. doi: 10.1016/S0140-6736(21)00461-X.[CROSSREF]

13. Yin X, Xu X, Li H, Jiang N, Wang J, Lu Z, et al. Evaluation of early antibiotic use in patients with non-severe COVID-19 without bacterial infection. Int J Antimicrob Agents. 2021 Oct 23:106462. doi: 10.1016/j.ijantimicag.2021.106462.[CROSSREF]

14. Gerver SM, Guy R, Wilson K, Thelwall S, Nsonwu O, Rooney G, et al. National surveillance of bacterial and fungal coinfection and secondary infection in COVID-19 patients in England: lessons from the first wave. Clin Microbiol Infect. 2021 Nov;27(11):1658-65. doi: 10.1016/j.cmi.2021.05.040.[CROSSREF]

15. Lansbury L, Lim B, Baskaran V, Lim WS. Co-infections in people with COVID-19: a systematic review and meta-analysis. J Infect. 2020 Aug;81(2):266-75. doi: 10.1016/j.jinf.2020.05.046.[CROSSREF]

16. Chong WH, Saha BK, Ananthakrishnan Ramani, Chopra A. State-of-the-art review of secondary pulmonary infections in patients with COVID-19 pneumonia. Infection. 2021 Aug;49(4):591-605. doi: 10.1007/s15010-021-01602-z.[CROSSREF]

17. Ruiz-Bastián M, Falces-Romero I, Ramos-Ramos JC, de Pablos M, García-Rodríguez J; SARS-CoV-2 Working Group. Bacterial co-infections in COVID-19 pneumonia in a tertiary care hospital: Surfing the first wave. Diagn Microbiol Infect Dis. 2021 Nov;101(3):115477. doi: 10.1016/j.diagmicrobio.2021.115477.[CROSSREF]

18. Metlay JP, Waterer GW, Long AC, Anzueto A, Brozek J, Crothers K, et al. Diagnosis and Treatment of Adults with Community-acquired Pneumonia. An Official Clinical Practice Guideline of the American Thoracic Society and Infectious Diseases Society of America. Am J Respir Crit Care Med. 2019 Oct 1;200(7):e45-e67. doi: 10.1164/rccm.201908-1581ST.[CROSSREF]

19. Timbrook TT, Hueth KD, Ginocchio CC. Identification of bacterial co-detections in COVID-19 critically Ill patients by BioFire® FilmArray® pneumonia panel: a systematic review and meta-analysis. Diagn Microbiol Infect Dis. 2021 Nov;101(3):115476. doi: 10.1016/j.diagmicrobio.2021.115476.[CROSSREF]

20. Ruuskanen O, Lahti E, Jennings LC, Murdoch DR. Viral pneumonia. Lancet. 2011 Apr 9;377(9773):1264-75. doi: 10.1016/S0140-6736(10)61459-6.[CROSSREF]

21. Peng J, Wang Q, Mei H, Zheng H, Liang G, She X, et al. Fungal co-infection in COVID-19 patients: evidence from a systematic review and meta-analysis. Aging (Albany NY). 2021 Mar 19;13(6):7745-57. doi: 10.18632/aging.202742.[CROSSREF]

22. Torres NF, Chibi B, Middleton LE, Solomon VP, Mashamba-Thompson TP. Evidence of factors influencing self-medication with antibiotics in low and middle-income countries: a systematic scoping review. Public Health. 2019 Mar;168:92-101. doi: 10.1016/j.puhe.2018.11.018.[CROSSREF]

23. Lescure D, Paget J, Schellevis F, van Dijk L. Determinants of Self-Medication With Antibiotics in European and Anglo-Saxon Countries: A Systematic Review of the Literature. Front Public Health. 2018 Dec 17;6:370. doi: 10.3389/fpubh.2018.00370.[CROSSREF]

24. Sunny TP, Jacob R, Krishnakumar K, Varghese S. Self-medication: Is a serious challenge to control antibiotic resistance? Natl. J. Physiol. Pharm. Pharmacol. 2019; 9:821–7. doi: 10.5455/njppp.2019.9.0620508062019.[HTTP]

25. Morgan DJ, Okeke IN, Laxminarayan R, Perencevich EN, Weisenberg S. Non-prescription antimicrobial use worldwide: a systematic review. Lancet Infect Dis. 2011 Sep;11(9):692-701. doi: 10.1016/S1473-3099(11)70054-8.[CROSSREF]

26. Rajkumar RP. COVID-19 and mental health: A review of the existing literature. Asian J Psychiatr. 2020 Aug;52:102066. doi: 10.1016/j.ajp.2020.102066.[CROSSREF]

27. Zhang A, Hobman EV, De Barro P, Young A, Carter DJ, Byrne M. Self-Medication with Antibiotics for Protection against COVID-19: The Role of Psychological Distress, Knowledge of, and Experiences with Antibiotics. Antibiotics (Basel). 2021 Feb 25;10(3):232. doi: 10.3390/antibiotics10030232.[CROSSREF]

28. Quincho-Lopez A, Benites-Ibarra CA, Hilario-Gomez MM, Quijano-Escate R, Taype-Rondan A. Self-medication practices to prevent or manage COVID-19: A systematic review. PLoS One. 2021 Nov 2;16(11):e0259317. doi: 10.1371/ journal.pone.0259317.[CROSSREF]

29. Monaghesh E, Hajizadeh A. The role of telehealth during COVID-19 outbreak: a systematic review based on current evidence. BMC Public Health. 2020 Aug 1;20(1):1193. doi: 10.1186/s12889-020-09301-4.[CROSSREF]

30. Entezarjou A, Calling S, Bhattacharyya T, Milos Nymberg V, Vigren L, Labaf A, et al. Antibiotic Prescription Rates After eVisits Versus Office Visits in Primary Care: Observational Study. JMIR Med Inform. 2021 Mar 15;9(3):e25473. doi: 10.2196/25473.[CROSSREF]

31. Ray KN, Shi Z, Gidengil CA, Poon SJ, Uscher-Pines L, Mehrotra A. Antibiotic Prescribing During Pediatric Direct-to-Consumer Telemedicine Visits. Pediatrics. 2019 May;143(5):e20182491. doi: 10.1542/peds.2018-2491.[CROSSREF]

32. Ray KN, Martin JM, Wolfson D, Schweiberger K, Schoemer P, Cepullio C, et al. Antibiotic Prescribing for Acute Respiratory Tract Infections During Telemedicine Visits Within a Pediatric Primary Care Network. Acad Pediatr. 2021 Sep-Oct;21(7):1239-43. doi: 10.1016/j.acap.2021.03.008.[CROSSREF]

33. Merchel Piovesan Pereira B, Tagkopoulos I. Benzalkonium Chlorides: Uses, Regulatory Status, and Microbial Resistance. Appl Environ Microbiol. 2019 Jun 17;85(13):e00377-19. doi: 10.1128/AEM.00377-19.[CROSSREF]

34. Lewis K. Persister cells, dormancy and infectious disease. Nat Rev Microbiol. 2007 Jan;5(1):48-56. doi: 10.1038/nrmicro1557.[CROSSREF]

35. Rizvi SG, Ahammad SZ. COVID-19 and antimicrobial resistance: A crossstudy. Sci Total Environ. 2021 Oct 8;807(Pt 2):150873. doi: 10.1016/j.scitotenv.2021.150873.[CROSSREF]

36. Tomczyk S, Taylor A, Brown A, de Kraker MEA, El-Saed A, Alshamrani M, et al.; WHO AMR Surveillance and Quality Assessment Collaborating Centres Network. Impact of the COVID-19 pandemic on the surveillance, prevention and control of antimicrobial resistance: a global survey. J Antimicrob Chemother. 2021 Oct 11;76(11):3045-58. doi: 10.1093/jac/dkab300.[CROSSREF]

37. Hirabayashi A, Kajihara T, Yahara K, Shibayama K, Sugai M. Impact of the COVID-19 pandemic on the surveillance of antimicrobial resistance. J Hosp Infect. 2021 Nov;117:147-56. doi: 10.1016/j.jhin.2021.09.011.[CROSSREF]

38. McNeil JC, Flores AR, Kaplan SL, Hulten KG. The Indirect Impact of the SARSCoV-2 Pandemic on Invasive Group a Streptococcus, Streptococcus Pneumoniae and Staphylococcus Aureus Infections in Houston Area Children. Pediatr Infect Dis J. 2021 Aug 1;40(8):e313-e6. doi: 10.1097/INF.0000000000003195.[CROSSREF]


© Sva prava zadržana. Lekarska komora Srbije.

Skoči na vrh