Editorijal

Poštovane koleginice i kolege, dragi prijatelji,

Lekari i svi zdravstveni radnici su bili i ostali beskompromisni pregaoci u održavanju zdravlja i života ljudi. U toj večitoj misiji postoji i deo sopstvenog traženja, kao podsticaj da se uvek u saznanju ide dalje i pruži više.

Jedna od grana medicine koja se suočava sa najtežim i najkompleksnijim oboljenjima jeste upravo hematologija. Ovaj broj Srpskog medicinskog časopisa Lekarske komore je posvećen hematologiji i svima onima koji će želeti da iz njega saznaju nešto više o hemato-onkološkim oboljenjima, izazovima u njiho- voj dijagnostici i savremenim terapijskim modalitetima. Ali, da se malo vratimo u prošlost…

Reč hematologija potiče od grčkih reči haima (αἷμα – krv) i logos (λόγος – nauka). Proučavanje krvi i njenih sastavnih delova ima veoma dugu istoriju, pošto je primitivni čovek shvatio da je gubitak krvi, ako je dovolj- no velik, povezan sa smrću. A u biblijskim referencama, „proliti krv” je bio termin koji se koristio u značenju: „ubiti”. U eri pre mikroskopije, mogao se proučavati samo grubi makroskopski izgled krvi. Kada se posmatrala u staklenoj posudi, videlo se da zgrušana krv formira različite slojeve, a smatralo se da ti slojevi čine sup- stancu ljudskog tela, te su se zdravlje i bolest posmatrali kao rezultat pravilne mešavine ili pak neravnoteže ovih slojeva. Mikroskopsko ispitivanje krvi, koje su, koristeći prvi mikroskop, sproveli van Levenhuk i njegovi saradnici u XVII veku, omogućilo je da se teorija i dogma postepeno zamene naučnim saznanjima.

Tokom poslednjih nekoliko decenija, napretkom tehnologije, razvile su se automatizovane moleku- larno-biološke tehnike, koje omogućavaju elektronsku manipulaciju ćelijama i otkrivanje genetskih mu- tacija koje leže u osnovi izmenjene strukture i funkcije humanih ćelija i proteina, a kao takve rezultuju u pojavi hematoloških oboljenja.

Septembarski broj Časopisa pokazuje veliko publicističko pregalaštvo i entuzijazam u ovoj dragocenoj grani medicine. Nakon pregleda dostavljenih i za publikaciju prihvaćenih rukopisa, posebno bih se zahva- lila svim autorima i saradnicima koji su nam ustupili rezultate svojih originalnih istraživanja, uobličene u veoma kvalitetne radove, a takođe i autorima revijalnih radova i serija interesantnih slučajeva.

Naime, u ovom broju, koji stiže do svojih čitalaca uoči 6. Kongresa hematologa Srbije sa međunarod- nim učešćem, nalazi se 17 radova, od toga 7 originalnih, 7 preglednih i tri rada koja prikazuju kazuistiku. U okviru originalnih radova, dva se tematski odnose na akutnu mijeloidnu leukemiju (AML).

Prvi rad pod nazivom: „Prognostički i prediktivni značaj merljive rezidualne bolesti u akutnoj mijelo- blastnoj leukemiji” Jovana Rajića i saradnika, analizira određivanje rezidualnih leukemijskih ćelija pomo- ću merljive rezidualne bolesti (engl. measurable residual disease – MRD), prvobitno nazvane minimalna rezidualna bolest (engl. minimal residual disease – MRD). Dokazano je da MRD predstavlja najvažniji pro- gnostički i prediktivni faktor u akutnoj mijeloidnoj leukemiji, te ovaj rad daje još jedan doprinos ovoj pro- blematici. Naime, u ovoj studiji, značajno duže trajanje kompletne remisije (engl. complete remission – CR) i duže ukupno preživljavanje (engl. overall survival – OS), imali su bolesnici koji su posle pozitivnog MRD statusa (MRD+) nastavili lečenje intenzivnom hemioterapijom. Takođe, CR i OS su bili statistički značajno duži kod bolesnika koji su na kraju lečenja zadržali negativni MRD status.

Drugi je rad Marijane Virijević i saradnika, koji retrospektivno analizira kliničke karakteristike i preživ- ljavanje kod odraslih bolesnika sa akutnom mijeloidnom leukemijom, kroz iskustvo tercijarne ustanove. Autori su prikazali da kod bolesnika lečenih intenzivnom hemioterapijom postoji niska stopa OS, da go- dine starosti i podtip AML-a, kao i displastične karakteristike, odnosno MRC (engl. myelodysplasia-related changes), predstavljaju nepovoljne faktore povezane sa kraćim OS, kao i kraćim preživljavanjem bez zna- kova bolesti (engl. disease free survival – DFS).

Rad Natalije Kecman i saradnika analizira razvoj febrilne neutropenije (FN) kod bolesnika sa hemato- loškim malignitetima lečenih u uslovima dnevne bolnice tercijarne ustanove. Pokazano je da su veći broj terapijskih linija i ciklusa imunohemioterapije, klinički stadijum bolesti, prisustvo bulky tumorske mase i stepen agresivnosti limfoma bili povezani sa razvojem febrilne neutropenije.

Hematološka toksičnost inhibitora ciklin zavisnih kinaza 4 i 6 (CDK4/6i) u lečenju metastatskog karci- noma dojke, kroz iskustvo tercijarnog centra, analizirana je u radu Slobodana Kutića i saradnika. U ovom radu je prikazano da je kod 82.1% pacijentkinja tretiranih pomoću CDK4/6i došlo do pojave jatrogene ne- utropenije, ali su obustave terapije bile retke. Takođe, palijativna radioterapija koštanih lezija je bila pove- zana sa češćom doznom redukcijom CDK4/6i, ali redukcija doze ovih lekova nije uticala na preživljavanje.

Nada Vlaisavljević i saradnici pokazali su u svom radu da bi aktivna konkomitantna terapija insulinske rezistencije kod novodijagnostikovanih bolesnika sa multiplim mijelomom (NDMM) mogla da unapredi njihov terapijski odgovor na primenjenu antimijelomsku terapiju. Naime, uočena je statistički značajna negativna korelacija HOMA-IRIn (engl. homeostatic model assessment-insulin resistance index, našte), na- kon primenjene terapije, i postignutog terapijskog odgovora.

Retrospektivna analiza kliničkih karakteristika bolesnika sa mijeloproliferativnim neoplazmama (MPN), mlađih od 40 godina, predmet je rada Isidore Arsenović i saradnika. Pokazano je da većina bolesnika pri- pada ELN (engl. European LeukemiaNet) grupi niskog rizika, međutim, zbog razvoja tromboze, prisutnih tegoba, stepena trombocitoze i splenomegalije, skoro 50% njih primilo je citoreduktivnu terapiju. Prika- zani rezultati ukazuju na potrebu bolje stratifikacije rizka, kao i upotrebe drugačijih metoda za procenu rizika bolesti, kao što je NGS (engl. next generation sequencing).

Da hemioterapijski protokol ABVD nije adekvatan za sve pacijente sa uznapredovalim klasičnim Hoč- kinovim limfomom (UkHL), kroz petogodišnje iskustvo jednog centra, prikazuju Vojin Vuković i saradnici. U ovoj retrospektivnoj studiji ispitivani su kliničko-laboratorijski parametri, lečenje i ishod bolesnika, uz zaključak da značajan broj pacijenata ne može biti izlečen ABVD protokolom, već je za njih neophodno obezbediti intenzivnije lečenje ili inovativne terapijske modalitete.

Prvi u grupi revijalnih radova jeste rad Zorice Cvetković i saradnika, koji prikazuje značaj anemije kod bolesnika sa srčanom slabošću, uz detaljnu analizu njene multifaktorske etiologije, kompleksne patofizi- ologije, kao i specifičnosti terapijskog pristupa.

Sledeći rad iz ove grupe se odnosi na lekovima indukovane trombocitopenije (LITP) autora Nade Su- vajdžić-Vuković i Mirjane Cvetković. Rad se bavi analizom učestalosti i mehanizama nastanka lekovima indukovane trombocitopenije, uz pojedinačni prikaz lekova uzročnika, kao i prikazom vakcinama induko- vane trombozne trombocitopenije (VITT).

Nikica Sabljić i saradnici, u svom radu analiziraju rizik od krvarenja, kao potencijalni problem nakon primene direktnih oralnih antikoagulasa (DOAK), uz prikaz rezultata većine studija koje pokazuju da je rizik od intrakranijalne hemoragije primenom DOAK-a manji, u poređenju sa primenom lekova iz grupe antagonista vitamina K (VKA), kao i da je rizik od major krvarenja isti ili čak i manji primenom DOAK-a. U zaključku, autori navode da se čini da će VKA lekovi postepeno otići u istoriju, odnosno da će se koristiti samo u određenoj, jasno definisanoj populaciji.

Andrija Bogdanović i Danijela Leković se u svom revijalnom radu bave analizom literature koja se od- nosi na aktuelno lečenje primarne mijelofibroze (PMF). U zaključku navode da je lečenje ove bolesti i da- lje izazov, da primena ruksolitiniba, prvog predstavnika inhibitora Janus kinaze (JAKi) omogućava dobru kontrolu bolesti kod skoro polovine bolesnika, a da novi lekovi treba da omoguće lečenje refraktornih bolesnika ili da poboljšaju terapijski odgovor.

Prikazom kliničkih manifestacija udruženih sa prisustvom antifosfolipidnih (engl. antiphospholipid – aPL) antitela bave se Predrag Miljić i saradnici. U radu se ističe heterogenost grupe autoantitela usmerenih na anjonske fosfolipde ili proteine koji se vezuju za fosfolipide, kao i njihova udruženost sa brojnim klinič- kim manifestacijama u gotovo svim oblastima medicine. Navodi se da je antifosfolipidni sindrom (engl. antiphospholipid syndrome – APS) najpreciznije definisani entitet koji se karakteriše prisustvom navedenih antitela. Prikazuju se prethodna, ali i najnovija klasifikacija, koje se odnose na kriterijume za postavljanje dijagnoze APS.

Danijela Jovanović i Predrag Đurđević prikazuju odlike retkog entiteta, bolesti taloženja lakih lanaca, kao jednog od oblika obolevanja koji se odnosi na taloženje monoklonskih imunoglobulina. Analiziraju se dijagnostički kriterijumi, klinička prezentacija, od kojih je najčešći nefritički sindrom, kao i terapijski modaliteti, a akcenat se stavlja na multidisciplinarni pristup, najpre nefrologa, hematologa i patologa. Klinički značaj feroptoze, koja se prvi put spominje 2012. godine, predmet je rada Danijele Agić i sa- radnika. Radi se o neapoptotskom, nenekroznom i neautofagnom putu ćelijske smrti koji zavisi od gvož- đa i koji zahteva prisustvo lipidnih peroksida, a inhibira se ferostatinom. Autori su sproveli pretraživanje Medline baze podataka sa posebnim osvrtom na radove koji su se bavili značajem feroptoze u kliničkoj medicini, a prvenstveno u hematologiji.

Interesantni kazusi, u vidu slučajeva sa pregledom literature i serijom slučajeva, doprineli su sveo- buhvatnosti ovog broja. Tako su Jelena Ivanović i saradnici dali prikaz bolesnice kod koje je postavljena dijagnoza Hočkinovog limfoma u trudnoći, uz pregled literature koja se bavi ovom problematikom. Au- tori ističu da lečenje Hočkinovog limfoma tokom trudnoće predstavlja kompleksan izazov koji zahteva koordinisan multidisciplinarni pristup i personalizovani plan lečenja.

Andrijana Kojić i Mila Purić prikazuju dve bolesnice sa multiplim mijelomom kod kojih je dijagnosti- kovana diseminacija u centralni nervni sistem (CNS-MM). Navedeni entitet je veoma redak i čini manje od 1% ekstramedularnih multiplih mijeloma, a manifestuje se spektrom neuroloških deficita. U zaključku se navodi da, uprkos napretku u dijagnostici i lečenju, prognoza CNS-MM-a ostaje loša zbog kompleksnog i agresivnog kliničkog toka, a zbog niske incidencije i ograničenosti podataka, ukazuje se na potrebu za daljim istraživanjima.

Rad koji se odnosi na progresiju bolesti kod tri pacijenta sa primarnom mijelofibrozom (PMF) niskog rizika dali su Mihailo Smiljanić i saradnici. Iako je medijana preživljavanja ovih pacijenata preko 15 godina, prema “MOST“ prospektivnoj studiji, progresiju bolesti ima skoro 60% njih, te je cilj autora bio da kroz prikaze slučajeva predstave tok bolesti i lečenje. U zaključku se, s obzirom na navedeno, ukazuje potreba za istraživanjima koja će pokazati da li rana NGS analiza non-driver mutacija i rano uvođenje terapije do- prinose promeni toka bolesti.

Nadamo se da će ovaj tematski broj Časopisa, kao vesnik predstojećeg Kongresa hematologa, približiti svim našim čitaocima kompleksnost ove problematike, ukazati na rad i požrtvovanost celog tima struč- njaka, kao i na značaj stalnog usavršavanja. Sve ovo upravo predstavlja to neprestano traženje, kao odraz ličnog i profesionalnog napretka, a na dobrobit svih hematoloških pacijenata.