Prevalencija i sociodemografske nejednakosti u obolevanju od dijabetes tip 2 multimorbiditeta u Srbiji

Uvod: Broj ljudi sa dijabetesom raste širom sveta, pri čemu većina obolelih živi u zemljama sa niskim i srednjim prihodima. Dijabetes melitus tip 2 (T2DM) često je povezan sa istovremenom pojavom jednog ili više dugotrajnih zdravstvenih stanja (komorbiditeti i multimorbiditeti), na koje mogu uticati socijalno-ekonomske prilike pacijenata, ali nije poznato u kojoj meri je to prisutno u Srbiji. Stoga je cilj ovog istraživanja da ispita prevalenciju i uticaj socijalno-demografskih faktora na T2DM komorbiditet i multimorbiditet u Srbiji.

Materijali i metode: Sprovedena je sekundarna analiza podataka Istraživanja zdravlja stanovništva Republike Srbije iz 2013. i 2019. godine, u populaciji starijoj od 45 godina. Korišćene su multivarijantne analize za istraživanje odnosa između sociodemografskih determinanti učesnika u različitim grupama bolesti (sa/bez T2DM-a i jednim ili više komorbiditeta). Rezultati su prikazani kao odnos relativnog rizika sa 95%-im intervalima poverenja i predviđenim verovatnoćama.

Rezultati: Prevalencija T2DM komorbiditeta iznosila je 8,8%, a multimorbiditeta 29,5%. T2DM je najčešće udružen sa moždanim udarom, infarktom miokarda i cirozom jetre. Multimorbiditet se češće javljao kod starijih osoba, žena, osoba sa nižim nivoom obrazovanja i nižim prihodima. Najveći rodni jaz identifikovan je u predviđenim verovatnoćama za T2DM i multimorbiditete među najmanje obrazovanim ispitanicima (žene: p = 0,333 naspram muškaraca: p = 0,208) i u najnižem kvintilu prihoda (žene: p = 0,366 naspram muškaraca: p = 0,236), dok rodna razlika nije identifikovana među onima koji imaju završene barem osnovne fakultetske studije (žene: p = 0,258 naspram muškaraca: p = 0,260).

Zaključak: Sveobuhvatni pristup identifikaciji i razvrstavanju populacije u podgrupe na osnovu njihovog rizika za dugotrajna zdravstvena stanja pruža dragocene uvide koji mogu poboljšati rano otkrivanje i kontrolisanje bolesti.

UVOD

Broj ljudi koji živi sa dijabetesom je u porastu širom sveta i predviđa se da će dostići 745 miliona u naredne dve decenije [1], od kojih većina živi u zemljama sa niskim i srednjim prihodima (engl. low- and middle-income countries - LMICs) [2]. Inovacije u lečenju dijabetesa dovele su do značajnog porasta stope preživljavanja pacijenata. Međutim, one su takođe imale za posledicu veću prevalenciju višestrukih hroničnih stanja, često povezanih sa dijabetesom, fenomenom koji se obično naziva multimorbiditet [1].

Multimorbiditet se definiše kao istovremena pojava najmanje dva hronična stanja kod jednog pacijenta [3]. Ovaj rastući trend multimorbiditeta predstavlja značajan izazov za pružaoce zdravstvenih usluga i kreatore politike jer može dovesti do složenih zdravstvenih problema i veće potražnje za zdravstvenim uslugama. U literaturi su opisani efekti multimorbiditeta kod pacijenata sa dijabetesom na kvalitet života, upotrebu lekova, ukupan pristup zdravstvenim uslugama i troškove zdravstvene zaštite. Stoga je od ključnog značaja da se ovaj fenomen istraži primenom integrisanog i koordinisanog pristupa, kako bi se obezbedili optimalni ishodi za pacijente i efikasno upravljanje resursima zdravstvene zaštite. Međutim, sadašnji zdravstveni sistemi su više prilagođeni da se bave pojedinačnim bolestima [3],[4].

Dobro poznate komplikacije dijabetesa su bubrežna oboljenja, koronarna bolest srca, periferna vaskularna bolest, te cerebrovaskularne bolesti. Međutim, i druge bolesti koje nisu obično povezane sa ovim oboljenjem mogu se javiti kao komorbiditeti kod dijabetesa. Ove bolesti uključuju stanja mentalnog zdravlja, kao što su šizofrenija i depresija, kao i tuberkulozu, bolest masne jetre, opstruktivnu apneju u snu, demenciju i osteoartritis [1],[5],[6].

U mnogim zemljama sa niskim i srednjim prihodima dešava se epidemiološka tranzicija, uz porast nezaraznih bolesti, kao što su dijabetes melitus tip 2 (T2DM), hipertenzija, kardiovaskularne bolesti i rak, u relativno mlađoj populaciji nego u zemljama sa visokim prihodima. Procenjuje se da postoji veći teret depresije i tuberkuloze sa dijabetesom u zemljama sa niskim i srednjim prihodima, u poređenju sa zemljama sa visokim prihodima, što odslikava manju dostupnost resursa i finansijskih sredstava, posebno za mentalno zdravlje [5]. Pored toga, faktori životne sredine, siromaštvo i ograničena socijalna infrastruktura, među ostalim skrivenim faktorima (engl. confounding factors), takođe utiču na razvoj multimorbiditeta u zemljama sa niskim i srednjim prihodima [3]. Korišćenje zdravstvene zaštite je takođe komplikovanije u zemljama sa niskim i srednjim prihodima, jer razlike u pristupu zdravstvenoj zaštiti utiču na cele porodice [3].

Prevalencija hroničnih nezaraznih bolesti u Srbiji je u porastu od početka 21. veka i ove bolesti čine skoro dve trećine tereta bolesti u zemlji [6]. Prevalencija dijabetesa je porasla sa 5,3%, 2006. godine, na 8,3%, 2019. godine [7],[8]. Prevalencija multimorbiditeta u opštoj populacionoj studiji u Srbiji sprovedenoj 2006. godine, iznosila je 30,2% [6]. Nijedna studija do danas nije ispitivala multimorbiditet povezan sa dijabetesom u Srbiji.

Trenutne smernice dobre kliničke prakse u zemlji su usmerene na lečenje pojedinačnih bolesti, kao što je to slučaj u mnogim zemljama [6]. Ovo je ozbiljna prepreka za zdravstvene radnike koji leče pacijente sa multimorbiditetom. Shodno tome, postoji potreba za unapređenjem sadašnjih znanja kako bi se omogućilo adekvatno lečenje pacijenata sa multimorbiditetom u Srbiji.

Ova studija ima za cilj da ispita prevalenciju i uticaj sociodemografskih faktora T2DM multimorbiditeta u Srbiji.

MATERIJALI I METODE

Dizajn studije i ispitivani uzorak

Sprovedena je studija preseka kako bi se ispitao T2DM multimorbiditet u Srbiji. U ovoj studiji, primenili smo sekundarnu analizu podataka iz dva najnovija Istraživanje zdravlja stanovništva Republike Srbije (u daljem tekstu: Nacionalna istraživanja), na nacionalno reprezentativnom uzorku. Ova istraživanja su sprovedena 2013. i 2019. godine, na zahtev Ministarstva zdravlja Republike Srbije. Anonimizovani elektronski skupovi podataka iz Nacionalnih istraživanja dobijeni su na osnovu etičkog odobrenju Instituta za javno zdravlje Srbije, koji je i sproveo Nacionalno istraživanje 2013. godine [9], dok je 2019. godine ovo istraživanje sproveo Republički zavod za statistiku u saradnji sa Institutom za javno zdravlje Srbije [8].

Skupovi podataka sadrže podatke iz stratifikovanog dvoetapnog reprezentativnog uzorka stanovništva Srbije, prema metodologiji Nacionalnog istraživanja [8],[9]. Oba uzorka daju statistički pouzdane procene na nacionalnom nivou i nivoima četiri geografska regiona Srbije (Vojvodina, Beograd, Šumadija i Zapadna Srbija i Južna i Istočna Srbija). Popisni krugovi (grupe domaćinstava) su odabrani nasumično na osnovu verovatnoće proporcionalne veličini i definisani kao primarne uzoračke jedinice. U domaćinstvima (6.500 domaćinstava u 2013. [9] i 5.114 domaćinstava u 2019. godini [9]), kao sekundarnim uzoračkim jedinicama, anketirano je 15.999 ispitanika, u 2013. godini, i 15.621 ispitanika, u 2019. godini.

Populaciju od značaja za našu studiju činile su odrasle osobe starosti 45 godina i više (n = 8.749, 2013. godine, i n = 8.081, 2019. godine) obolele od dijabetes melitusa tipa 2 (n = 1.144, 2013. godine, i n = 1.075, 2019. godine). Detalji o metodama uzorkovanja objavljeni su na drugom mestu [8],[9].

Instrumenti primenjeni u Nacionalnom istraživanju

U nacionalnim istraživanjima je korišćena metodologija Evropske ankete o zdravlju (engl. European Health Interview Survey – EHIS) za kreiranje istraživačkih instrumenata i varijabilnih skupova podataka [8],[9]. Stoga, skupovi podataka iz Nacionalnih istraživanja pružaju informacije o sociodemografskim karakteristikama i zdravstvenim merama, koje su dobijene iz iskaza samih ispitanika tokom intervjua licem u lice, uz primenu standardizovanog upitnika za odrasle osobe (15+ godina), dok su informacije o indeksu telesne mase (visina, težina) i krvnom pritisku prikupljene antropometrijskim metodama i merenjem krvnog pritiska. Sve intervjue i merenja su obavili terenski istraživači u kući ispitanika.

Od svih učesnika je dobijena pismena informisana saglasnost a studija je odobrena od strane Etičkog odbora Instituta za javno zdravlje Srbije (Odluka broj 5996/1, od 01.10.2013. godine, za Nacionalno istraživanje iz 2013. godine, i Odluka broj 7703/1, od 8. 12. 2021. godine, za Nacionalno istraživanje iz 2019. godine).

Varijable studije

Studija je imala dve vrste varijabli: nezavisne (ulazne varijable) i zavisne varijable (koje su ishod varijabli od interesa). Ulazne varijable su bile sociodemografske varijable i ograničenja u obavljanju svakodnevnih aktivnosti usled zdravstvenih problema. Varijable ishoda studije bili su T2DM i druge hronične bolesti ili dugotrajna stanja.

Sociodemografske varijable uključivale su starost ispitanika (kategorisanu u sledeće tri starosne grupe: 45-54, 55-64, 65+ godina), pol (muški i ženski), bračni status (četiri kategorije: u braku ili vanbračnoj zajednici, nikada nisu stupili u brak ili vanbračnu zajednicu, udovice i udovci i rastavljeni/razvedeni), obrazovanje (kategorisano na sledeći način: bez osnovnog obrazovanja ili sa nepotpunim osnovnim obrazovanjem, osnovno ili trogodišnje srednje stručno obrazovanje, srednje obrazovanje i više ili visoko obrazovanje), i indeks blagostanja, kao posredna mera životnog standarda domaćinstva (ispitanici su razvrstani u pet socioekonomskih grupa ili kvintila: prvi kvintil – gornjih 20%, odnosno najbogatija kategorija ispitanika, druga kvintil – kategorija dobrostojećih ispitanika, treći kvintil – ispitanici koji pripadaju srednjoj klasi, četvrti kvintil – ispitanici koji pripadaju siromašnijoj klasi, te peti kvintil – najsiromašnija kategorija ispitanika). Varijable uključene u izračunavanje indeksa blagostanja odnosile su se na imovinu ispitanika (broj spavaćih soba po članu domaćinstva, osnovni podni materijal, osnovni materijal korišćen za izgradnju krova i zidova kuće, tip glavnog izvora vode za piće, vrsta sanitacije, izvor energije koji se koristi za grejanje, posedovanje televizora u boji, mobilnog telefona, frižidera, računara, veš mašine, mašine za pranje sudova, klima uređaja, centralnog grejanja, automobila, te pristup internetu). Izračunavanje indeksa blagostanja za svakog ispitanika detaljno je opisano na drugom mestu [10].

Ograničenja u obavljanju svakodnevnih aktivnosti usled zdravstvenih problema su svrstana u sledeće kategorije: bez ograničenja, umerena ograničenja i ozbiljna ograničenja.

Varijabla ishoda studije je samoprocenjen T2DM sa ili bez komorbiditeta/multimorbiditeta kod pojedinca, gde je prisustvo T2DM-a plus još jedne hronične bolesti ili dugotrajnog stanja (engl. long-term condition – LTC) kategorizovano kao komorbiditet dijabetesa, dok je istovremena pojava T2DM-a sa dve ili više drugih hroničnih bolesti ili LTC-a kategorisana kao multimorbiditet dijabetesa.

Podaci o prisutnosti hroničnih bolesti/stanja dobijeni su na osnovu iskaza ispitanika koji su odgovarali na sledeće da/ne pitanje: „Da li ste imali neku od sledećih bolesti ili stanja u prethodnih 12 meseci?“. Navedenih 16 hroničnih bolesti/stanja jesu: dijabetes melitus, bronhijalnu astmu (uključujući alergijsku astmu), hronični bronhitis, hroničnu opstruktivnu bolest pluća, emfizem, infarkt miokarda (IM) ili dugoročne posledice infarkta miokarda, koronarnu bolest srca ili anginu pektoris, hipertenziju, moždani udar ili dugoročne posledice moždanog udara, artrozu (isključujući artritis), cirozu jetre, bolest bubrega, depresiju, rak, hiperlipidemiju (visok nivo holesterola), bol (preformulisan u jednoj varijabli kao bol u donjem delu leđa ili bol u vratu), alergije i urinarnu inkontinenciju.

Za potrebe ove analize, izraz „bilo koja LTC“ odnosio se na bilo koju drugu hroničnu bolest ili dugotrajno stanje, a varijabla ishoda je kategorizovana u sledeće tri grupe: Grupa 1 – „Nema T2DM ili bilo koju LTC“, Grupa 2 – „T2DM + 1 LTC“, i Grupa 3 – „T2DM + ≥ 2 LTC“.

Statistička analiza

Podaci su analizirani korišćenjem modela deskriptivne statistike i multivarijantne analize. Uzorak je stratifikovan u odnosu na prijavljeni T2DM i druga dugotrajna stanja u sledeće tri grupe: „Nema T2DM ili bilo koju LTC“, „T2DM + 1 LTC“ i „T2DM + ≥ 2 LTC“. Učestalost i procentualna distribucija sociodemografskih faktora i prijavljenih ograničenja predstavljeni su po definisanim grupama.

Mutivarijantna analiza je korišćena za istraživanje povezanosti između sociodemografskih profila/profila ograničenja učesnika u Grupi 1 („Nema T2DM ili bilo koju LTC“), Grupi 2 („T2DM + 1 LTC“) i Grupi 3 („T2DM + ≥ 2 LTC“), i prisustva T2DM-a sa ili bez drugih LTC. Model je uporedio rizik svakog ishoda (T2DM + 1 LTC ili T2DM + ≥ 2 LTC) sa rizikom učesnika bez T2DM-a ili bilo koje LTC, u odnosu na sociodemografske/fizičke varijable ograničenja. Nadalje, ispitali smo kako su dve varijable – sociodemografske/ograničenja usled zdravstvenih problema, uticale na ishod od interesa (interakcije između starosti i pola, starosti i obrazovanja, starosti i prihoda, starosti i bračnog statusa, starosti i ograničenja, pola i obrazovanja, pola i prihoda, pola i bračnog statusa, pola i ograničenja). Relativni rizici (RR) su predstavljeni sa donjim i gornjim nivoima 95%-og intervala poverenja. Izračunate su predviđene verovatnoće za tri grupe ishoda: „Nema T2DM ili bilo koju LTC“, „T2DM + 1 LTC“ i „T2DM + ≥ 2 LTC“, prema polu i starosti, polu i nivou obrazovanja, i polu i kvintilima prihoda, uz pomoć multivarijantnog regresionog modela.

Prikazujemo relativni rizik (RR) i interval poverenja (engl. confidence interval – CI) od 95%. Model je rađen pomoću Stata statističkog softvera (verzija 18.0).

REZULTATI

Ukupna prevalencija T2DM komorbiditeta je iznosila 8,8% (512/5.788), dok je prevalencija T2DM multimorbiditeta bila 29,5% (1.707/5.788). Tabela 1 prikazuje profil učesnika starosti ≥ 45 godina, iz dva nacionalna istraživanja, 2013. i 2019. godine, stratifikovan prema prijavljenom T2DM-u i bilo kojoj drugoj LTC, u sledeće tri grupe: „Nema T2DM ili bilo koju LTC“, „T2DM + 1 LTC“, i „T2DM + ≥ 2 LTC“.

Tabela 1. Profil uzorka prema T2DM statusu i prisutnosti drugih dugotrajnih oboljenja/stanja

Raspodele učestalosti i procenata prema sociodemografskim faktorima i prijavljenim ograničenjima prikazane su u Tabeli 1. Procentualne raspodele T2DM + 1 LTC ili T2DM + ≥ 2 LTC, u poređenju sa učesnicima bez bilo koje LTC, odražavaju disparitete po sociodemografskim faktorima. Procenat muškaraca je bio veći u grupi T2DM + 1 LTC, dok je bilo više žena u grupi T2DM + ≥ 2 LTC. I u T2DM + 1 LTC grupi i u T2DM + ≥ 2 LTC grupi, većina učesnika je bila starosti 65+ godina, sa 0-7 godina obrazovanja, sa osnovnim obrazovanjem ili trogodišnjim srednje stručnim obrazovanjem, udovci/udovice (posebno u T2DM + ≥ 2 LTC grupi), dok je najmanje bilo onih iz kvintila najbogatijih. U poređenju sa učesnicima bez T2DM-a ili bilo koje LTC, učesnici u grupama T2DM + 1 LTC i T2DM + ≥ 2 LTC su u većoj meri prijavili umerena ili ozbiljna ograničenja u svakodnevnim aktivnostima usled zdravstvenih problema.

Stubičasti grafikon (Slika 1) pokazuje procenat učesnika sa i bez T2DM-a među učesnicima sa drugim LTC. Sivi stupci pokazuju da je visok procenat ljudi sa nekom od navedenih LTC takođe imao T2DM. Najveća prevalencija T2DM-a je zabeležena među učesnicima sa cirozom jetre – 36,5% njih je imalo T2DM. Druga najveća prevalencija T2DM-a je registrovana kod pacijenata sa infarktom miokarda – 26% učesnika sa IM je takođe imalo T2DM.

Slika 1. Ukupna prevalencija T2DM-a kod osoba sa drugim dugotrajnim bolestima/stanjima u Srbiji, Nacionalna istraživanja 2013. i 2019

Tabela 2 prikazuje odnos rizika (OR), upoređujući rizik od T2DM +1 LTC ili T2DM + ≥2 LTC sa subjektima bez T2DM-a i bez LTC, po kategorijama sociodemografskih faktora i ograničenjima usled zdravstvenih problema. Prijavljeni rizici od T2DM + 1 LTC gotovo se nisu promenili u 2019. godini, u poređenju sa istraživanjem iz 2013. godine, ali je rizik od T2DM + ≥ 2 LTC bio 29% manji u istraživanju iz 2019. godine, u poređenju sa grupom bez T2DM-a ili bilo koje LTC. Univarijabilna analiza je pokazala da postoji značajan relativni rizik (RR) od T2DM-a i 1 LTC u grupama ispitanika starijim od 55 godina (RR = 2,16, 95% CI: 1,63 – 2,85; i 6,77, 95% CI: 5,26 – 8,72), kod ispitanika sa 0-7 godina obrazovanja (RR = 1,80, 95% CI: 1,17 – 2,76), kod udovaca/ udovica (RR = 2,65, 95% CI: 2,11 – 3,33) i kod onih koji imaju umerena ili ozbiljna ograničenja (RR = 8,33, 95% CI: 6,65 – 10,4 i 5,66, 95% CI: 3,96 – 8,08).

Tabela 2. Poređenje profila tri grupe ljudi: Grupa 1 (“Nema T2DM ili bilo koju LTC”), Grupa 2 (“T2DM i jedna LTC”) i Grupa 3 (“T2DM i ≥ 2 LTC”), zasnovana na multivarijantnom modelu, sa Grupom 1 kao referentnom grupom

Multivarijantna analiza je pokazala povezanost T2DM +1 LTC sa starosnom grupom 55-64 godine (RR = 1,85, 95% CI: 1,39 – 2,46), starošću od 65+ godina (RR = 4,62, 95% CI: 3,50 – 6.11), stepenom obrazovanja od 0-7 godina (RR = 0,59, 95% CI: 0,36 – 0,96), statusom udovca/udovice (RR = 1,46, 95% CI: 1,12 – 1,91), te umerenim (RR = 6,86, 95 % CI: 5,42 – 8 69) ili ozbiljnim ograničenjima (RR = 4,15, 95% CI: 2,86 – 6,03) usled zdravstvenih problema. Multivarijantna analiza je pokazala povezanost između T2DM + ≥ 2 LTC-a i istraživanja iz 2019. godine (RR = 0,81, 95% CI: 0,69 – 0,94), muškog pola (RR = 0,61, 95% CI: 0,52 – 0,71), starošću 55-64 godine (RR = 3,40, 95% CI: 2,73 – 4,23), ili 65+ godina (RR = 7,14, 95% CI: 5,69 – 8,94), pripadnosti drugom (RR = 1,31, 95% CI: 1,01 – 1,71), trećem (RR = 1,33, 95% CI: 1,03 – 1,73), četvrtom (RR = 1,39, 95% CI: 1,07 – 1,81) ili petom kvintilu prihoda (RR = 1,34, 95% CI: 1,03 – 1,03 74), srednjeg obrazovanja (RR = 1,51, 95% CI: 1,03 – 2,21), statusa samca-ice ili nekoga ko nikada nije bio u braku (RR = 0,47, 95% CI: 0,30 – 0,73), te umerenih (RR = 14,0, 95) % CI: 11,6 – 16,8) ili ozbiljnih ograničenja usled zdravstvenih problema (RR = 22,0, 95% CI: 17,2 – 28,3). Rezultati univarijantne i multivarijantne analize su prikazani u Tabeli 2.

DISKUSIJA

Najvažniji nalazi

U ovoj studiji smo istraživali prevalenciju i sociodemografske karakteristike T2DM-a i komorbiditeta i multimorbiditeta u populacijskim podacima Republike Srbije, prikupljenim u dva perioda: 2013. i 2019. godine. Prema našim saznanjima, ovo je prva studija koja je temeljno istražila prevalenciju i razlike u sociodemografskim karakteristikama pacijenata sa T2DM-om i još jednom ili još dve ili više dugotrajnih bolesti ili stanja. Vizuelna prezentacija predviđenih verovatnoća, izvedena iz multivarijantne analize, pružila je uvid u odnose između T2DM-a, komorbiditeta i multimorbiditeta, stratifikovano po sociodemografskim karakteristikama.

Ustanovili smo da je prevalencija T2DM komorbiditeta iznosila 8,8%, a prevalencija T2DM multimorbiditeta 29,5%. Ovaj nalaz je u skladu sa već utvrđenim shvatanjem da pacijenti sa T2DM-om imaju visok rizik od pojave pratećih zdravstvenih stanja, najčešće hipertenzije, poremećaja lipida, koronarne bolesti srca, mikrovaskularnih stanja i poremećaja mentalnog zdravlja, posebno depresije [11]. U našoj studiji, prevalencija T2DM-a među pacijentima sa drugim zdravstvenim stanjima bila je najveća kod pacijenata sa cirozom jetre (36%), zatim kod pacijenata sa infarktom miokarda, moždanim udarom i visokim holesterolom, pri čemu je oko jedne četvrtine ovih pacijenata imalo T2DM. Udruživanje ovih bolesti i T2DM-a može značajno da poveća rizike povezane sa ovim stanjima, ali i da poveća potrebu za korišćenjem zdravstvene zaštite [12].

Poznato je da su sociodemografski faktori koji su najjače povezani sa multimorbiditetom starost i socioekonomski status, a ovaj nalaz je prisutan u nekoliko studija sprovedenih u zemljama sa niskim i srednjim prihodima [13],[14]. Prevalencija multimorbiditeta je u porastu širom sveta u populaciji od 65+ godina, a posebno kod osoba starijih od 75 godina [11]. Među pacijentima sa T2DM-om, starijim od 65 godina, koji boluju duže od deset godina, veća je prevalencija multimorbiditeta i komplikacija u vidu sistemskih oštećenja organa, kao što su infarkt miokarda i terminalna bubrežna insuficijencija [11]. Na isti način, u našoj studiji, starosna grupa od 55 do 64 godine je bila povezana sa povećanim rizikom od T2DM komorbiditeta i T2DM multimorbiditeta. U multivarijantnoj analizi, učesnici ove starosne grupe su imali povećani rizik od komorbiditeta za 85% i povećani rizik od T2DM multimorbiditeta za 340%. Verovatnoća u starijoj starosnoj grupi (iznad 65 godina starosti) bila je još izraženija, sa povećanim rizikom od T2DM komorbiditeta za 462% i povećanim rizikom od T2DM multimorbiditeta za 714%.

Neke studije su pokazale povezanost između ženskog pola i multimorbiditeta [15],[16], ali to nije bilo evidentno među kanadskim starijim licima, posebno u populacijskoj grupi sa najvećom prevalencijom multimorbiditeta (iznad 65 godina starosti) [17]. Nismo pronašli vezu između pola i T2DM komorbiditeta. Međutim, postojao je veći rizik od T2DM multimorbiditeta među ispitanicima ženskog pola. Naime, može se reći da je za žene veća verovatnoća da će otići kod svog lekara opšte prakse i stoga se češće kod njih uspostavljaju dijagnoze hroničnih bolesti i stanja [15], ali izgleda da postoji takođe i veća verovatnoća da će žene imati mentalni poremećaj kao komorbiditet [15].

Što se tiče socioekonomskog statusa, naši rezultati su pokazali da su ljudi u nižim kvintilima prihoda imali veći OR za razvoj multimorbiditeta, što je u skladu sa velikom kohortnom studijom sprovedenom u Engleskoj, u kojoj je grupacija sa najnepovoljnijim socioekonomskim statusom bila linearno povezana sa povećanom verovatnoćom multimorbiditeta [15]. Takođe, u studiji sprovedenoj u Španiji, rastući nivo siromaštva je bio snažno povezan sa rastućim procentom pacijenata sa T2DM-om i većim brojem istovremeno prisutnih bolesti [18].

U našoj studiji, ispitanici sa srednjim obrazovanjem su imali za 51% veći rizik od T2DM multimorbiditeta (p = 0,033), u poređenju sa onima sa višom ili visokom stručnom spremom, ali nije bilo značajnih razlika u OR-u između multimorbiditeta i nižeg nivoa obrazovanja. Međutim, nepostojanje ove povezanosti može proizilaziti iz razlika u veličini uzorka između obrazovnih kategorija. Ovi rezultati su u skladu sa onima iz studije nedavno sprovedene u Srbiji [19] koja ukazuje da su osobe sa nižim nivoom obrazovanja sklonije razvoju multimorbiditeta. U studiji Bendera i saradnika [20], utvrđena je povezanost između nižeg nivoa obrazovanja i rizika od razvoja komplikacija i komorbiditeta, kod pacijenata sa T2DM-om.

Povezanost između umerenih i ozbiljnih ograničenja u svakodnevnim aktivnostima i T2DM komorbiditeta i multimorbiditeta takođe je potvrđena u našoj studiji, što je u skladu sa studijom koju su sproveli Đija i saradnici [21] a koja je identifikovala T2DM kao faktor povezan sa ograničenjima u svakodnevnom životu, posebno među onima starijim od 65 godina.

Ograničenja studije

Ograničenja ove studije uključuju i činjenicu da su podaci o hroničnim stanjima dobijeni na osnovu iskaza ispitanika, a ne na osnovu zvaničnih dijagnoza, i da nisu uzimali u obzir važne faktore kao što su opterećenje i težina bolesti. Zbog ove metodologije nismo ispitivali populaciju koja živi u domovima i drugim ustanovama kolektivnog smeštaja ili bolnicama, što je doprinelo „potcenjivanju“ naših podataka (engl. underestimation). Zbog toga što je u pitanju studija preseka, nisu bili mogući kauzalni zaključci o različitim etiološkim putevima komorbiditeta ili multimorbiditeta povezanog sa T2DM-om, što može biti od značaja za kliničku primenu.

Implikacije

Ova studija omogućava deskriptivnu karakterizaciju T2DM komorbiditeta i multimorbiditeta u Srbiji, obuhvatajući širok spektar stanja koja mogu opteretiti sisteme zdravstvene zaštite. Iako ovaj analitički pristup nudi dragocene uvide za identifikovanje grupa ljudi za koje postoji veća verovatnoća da su oboleli od jednog ili više dugoročnih stanja, unapređenje kliničkih i javnozdravstvenih praksi zahteva posebne smernice koje bi pomogle da se ovi pacijenti identifikuju i leče na vreme.

Nadalje, potrebno je dodatno istraživanje kako bi se ispitali drugi metabolički, bihejvioralni i faktori rizika životne sredine povezani sa komorbiditetom i multimorbiditetom kod T2DM-a, kao i analiza vremenskih trendova na nivou populacije. Takva istraživanja su od vitalnog značaja za olakšavanje pružanja kliničkih usluga i planiranja javnog zdravlja. Rasvetljavanjem etiologije bolesti, ovo istraživanje može da pruži informacije potrebne za razvoj delotvornih preventivnih i terapijskih intervencija. Stoga sprovođenje sveobuhvatnih studija kako bi se istražili ovi faktori predsavlja imperativ za unapređenje našeg razumevanja epidemiologije T2DM-a i njenih implikacija po pitanju zdravlja stanovništva.

ZAKLJUČAK

Identifikovanje i podela populacija u podgrupe prema njihovom riziku od dugotrajnih bolesti, korišćenjem sveobuhvatnog pristupa koji uzima u obzir sociodemografske determinante zdravlja, moglo bi da pruži značajne informacije za poboljšanje trenutne prakse ranog otkrivanja i lečenja bolesti. Ova studija ima značajan potencijal da omogući pravovremeno sprovođenje odgovarajućeg lečenja i redovnih kontrolnih pregleda, što doprinosi boljim zdravstvenim ishodima i, dugoročno gledano, povećanom kvalitetu života.

PRILOG

Interakcije

Starost i pol

Nije registrovana značajna interakcija za ishod „T2DM + 1 LTC” u odnosu na ishod “Nema LTC”. Uvođenje interakcije ukazuje na povećani RR kod muškaraca starosti 45-54 godine sa T2DM + 1 LTC, u poređenju sa onima bez LTC.

Postojala je značajna interakcija za ishod “T2DM + ≥ 2 LTC” naspram ishoda “Nema LTC”. Sve u svemu, rizik za muškarce sa T2DM + ≥ 2 LTC u odnosu na one bez bilo koje LTC, nije se razlikovao od rizika kod žena u starosnoj grupi 45-54 godine (RR = 0,95 (0,67, 1,37); p-vrednost = 0,816), dok su muškarci imali manji rizik u starosnom dobu od 5-64 i 65+ godina. Rizik za žene je bio značajno veći u starijem dobu.

Prikazani obrasci za glavne efekte starosti ostali su isti, što ukazuje na povećan rizik od T2DM + 1 LTC i T2DM + ≥ 2 LTC, sa većom starošću.

Starost i prihodi

Iako interakcija nije bila značajna, glavni efekti govore u prilog značajnom povećanju rizika od T2DM + 1 LTC i T2DM + ≥ 2 LTC sa rastom starosti među bogatim pojedincima (kvintil gornjih 20% po prihodima).

Starost i stepen obrazovanja

Iako interakcija nije bila značajna, glavni efekti govore u prilog značajnom povećanju rizika od T2DM + 1 LTC u odnosu na ishod “Nema LTC”, među ispitanicima starijim od 65 godina, sa višom ili visokom stručnom spremom (RR = 6,33 (2,82, 14,22)), u poređenju za osobama starosti 45-54 godine; kao i povećanom riziku od T2DM + ≥ 2 LTC u odnosu na ishod bez LTC, u starosnoj kategoriji 54-64 godine i 65+ godina (RR = 4,53 (1,92, 10,65) i 12,94 (5,74, 29,16) ) u poređenju sa onima starosti 45-54 godine.

Starost i bračno stanje

Sveukupno gledano, interakcija nije bila značajna i nisu pronađene razlike po pitanju rizika od T2DM + 1 LTC po grupama definisanim bračnim stanjem. Međutim, uvođenje interakcije otkrilo je da je rizik od T2DM + 1 LTC u odnosu na ishod „Nema LTC“, među ispitanicima starosti 55-64 godine i 65+ godina, bio veći, u poređenju sa ispitanicima starosti 45-54 godine, u grupi onih koji su u braku ili vanbračnoj zajednici. Vrednosti RR su bile 1,87 (1,35, 2,58) i 5,13 (3,75, 7,01), sa p-vrednošću < 0,001 za svaku od RR vrednosti. Slični obrasci su zabeleženi za T2DM + ≥ 2 LTC u odnosu na „Nema LTC“, što ukazuje na blago smanjeni rizik od T2DM + 1 LTC i T2DM + ≥ 2 LTC, za grupu onih koji su u braku ili vanbračnoj zajednici.

Starost i ograničenja usled zdravstvenih problema

Interakcija starosti sa zdravstvenim ograničenjima nije bila značajna. Uvođenje interakcije sugeriše značajno povećan rizik od T2DM + 1 LTC u odnosu na „Nema „LTC“, sa povećanjem starosti, za podgrupu sa blagim ograničenjima ili bez ograničenja. U grupi starosti 45-54 godine, veći rizik je zabeležen kod onih sa umerenim i ozbiljnim zdravstvenim ograničenjima, u poređenju sa onima koji nisu imali ili su imali blaga ograničenja, što je u proseku slično onome što je nađeno u punom uzorku, bez uzimanja interakcije u obzir. Slični obrasci su zabeleženi za rizik od T2DM + ≥ 2 LTC u odnosu na „Nema LTC“.

Pol i prihodi

Postojala je interakcija između pola i kvintila prihoda, ali ne na svim nivoima prihoda. Kad sumiramo glavne karakteristike ove interakcije, postojao je veći rizik od T2DM + 1 LTC u odnosu na „Nema LTC“ kod žena u drugom (20% – 40%) i petom (najniži, 80% – 100%) kvintilu prihoda, u poređenju sa onima u prvom (gornjih 20%) kvintilu; vrednosti RR su bile 1,73 (1,04, 2,88), sa p-vrednošću = 0,035, i 1,83 (1,09, 3,07), sa p-vrednošću = 0,022. U prvom kvintilu prihoda, muškarci su bili pod većim rizikom od žena; RR je bio 2,43 (1,50, 3,94).

Za rizik od T2DM + ≥ 2 LTC u odnosu na „Nema LTC“, nisu pronađene razlike između muškaraca i žena među onima u najvišem kvintilu prihoda (gornjih 20%). Postojao je značajno veći rizik za žene između drugog i petog kvintila, u poređenju sa ženama u prvom kvintilu; vrednosti RR su bile: 1,64 (1,13, 2,40), 1,81 (1,25, 2,61), 1,89 (1,31, 2,75) i 2,40 (1,66, 3,46), dok je p-vrednost bila < 0,01 za svaku vrednost RR.

Pol i stepen obrazovanja

Nije bilo značajne interakcije, ali samo uvođenje interakcije ukazuje na veći rizik od T2DM + 1 LTC kod muškaraca, u poređenju sa ženama, među ispitanicima sa višom ili visokom stručnom spremom (RR = 2,54 (1,23, 5,27) p-vrednost = 0,012). Veći stepen rizika je zabeležen kod žena svih ostalih nivoa obrazovanja, ali to nije bilo značajno.

Za rizik od T2DM + ≥ 2 LTC, nisu pronađene razlike između muškaraca i žena. Međutim, registrovan je značajno veći rizik za žene na svim nivoima obrazovanja u odnosu na one sa višim i visokim stepenom obrazovanja. Vrednosti RR su bile sledeće: srednje obrazovanje, 2,03 (1,10, 3,74), p-vrednost = 0,023; osnovno obrazovanje ili trogodišnje srednje stručno obrazovanje, 1,99 (1,24, 3,19), p-vrednost = 0,005; i 0-7 godina obrazovanja, 1,85 (1,07, 3,20), p-vrednost = 0,027.

Pol i bračno stanje

Interakcije otkrivaju nešto veći rizik od T2DM + 1 LTC u odnosu na „Nema LTC“, za muškarce, u poređenju sa ženama u bračnoj i/ili vanbračnoj grupi (RR = 1,36 (1,05, 1,75), p-vrednost = 0,018). Rizik od T2DM + ≥ 2 LTC, u poređenju sa „Nema LTC“, bio je manji kod muškaraca u poređenju sa ženama koje pripadaju ovoj grupi po osnovu bračnog statusa (RR = 0,65 (0,54, 1,49), p-vrednost < 0,01).

Pol i ograničenja usled zdravstvenih problema

Nisu primećene nikakve interakcije između pola i ograničenja usled zdravstvenih problema u pogledu rizika od T2DM + 1 LTC u odnosu na „Nema LTC“, kao ni razlike između muškaraca i žena. Za T2DM + ≥ 2 LTC, sa druge strane, muškarci su imali manji rizik u poređenju sa ženama u grupi bez ograničenja ili sa blagim ograničenjima (RR = 0,70 (0,57, 0,86), p-vrednost = 0,001. Žene sa umerenim ili ozbiljnim ograničenjima imale su značajno veći rizik od T2DM + ≥ 2 LTC, u poređenju sa onima bez ograničenja ili sa blagim ograničenjima 17,15 (13,22, 22,23) i 25,94 (17,72, 37,99); < 0,001, za dve grupe visokog rizika.