Pozitivni trendovi kretanja broja medicinskih sestara i tehničara u Crnoj Gori: pregled perioda od 2014. do 2023. godine

Uvod: Postizanje univerzalne zdravstvene pokrivenosti je veliki izazov za sve zemlje, a napredak u velikoj meri zavisi od resursa kojima one raspolažu i njihove dostupnosti.

Cilj rada je da se sagleda obezbeđenost i dinamika kretanja broja medicinskih sestara i tehničara i njihova struktura u desetogodišnjem periodu 2014-2023. godine, te da se ispita da li je u posmatranom periodu došlo do promene u ujednačenosti distribucije medicinskih sestara i tehničara u odnosu na broj stanovnika po opštinama.

Metode: Izvršena je retrospektivna analiza podataka o medicinskim sestrama i tehničarima zaposlenim u javnim zdravstvenim ustanovama u Crnoj Gori za period 2014-2023. godine, u kojoj su glavne mere ishoda bile: longitudinalni porast broja medicinskih sestara i tehničara; odnos broja medicinskih sestara i tehničara i lekara; struktura medicinskih sestara i tehničara u pogledu pola, starosti, obrazovanja; Gini koeficijent je korišćen kao mera jednakosti raspodele medicinskih sestara i tehničara u odnosu na broj stanovnika po opštinama.

Rezultati: Obezbeđenost medicinskim sestrama i tehničarima se u periodu 2014- 2023. povećala (porast stope za 24%) i dostigla vrednost 5,84 na 1000 stanovnika u 2023. godini, dok je odnos medicinskih sestara i tehničara i lekara u sistemu dostigao 2,04 : 1. Medicinske sestre i tehničari su dominantno ženskog pola, starosti 35-44 godina, a udeo zaposlenih muškog pola je u porastu (12,91 u 2014.godini u odnosu na 18,68 u 2023. godini). Petina medicinskih sestara i tehničara stekla je obrazovanje u višoj/visokoj školi. Gini koeficijent jednakosti raspodele medicinskih sestara i tehničara je opao sa 0,195 u 2014. godini na 0,191 u 2023. godini.

Zaključak: U poslednjih deset godina došlo je do značajnih pozitivnih promena u obezbeđenosti i strukturi medicinskih sestara i tehničara, na koje su verovatno imale uticaja mere zdravstvene politike koje su se sprovodile u vreme pandemije.

UVOD

Sve zemlje se susreću sa velikim izazovima u postizanju adekvatne obezbeđenosti zdravstvenim kadrovima, posebno medicinskim sestarama i tehničarima, kao važnim i najbrojnijim segmentom zdravstvene radne snage. Međutim, zadovoljavajuća obezbeđenost ljudskim resursima nije garancija da će zdravstveni sistem biti otporan na veliki broj izazova sa kojima se suočava i uspešan sistem na putu postizanja univerzalne zdravstvene pokrivenosti. Samo kada su ljudski resursi raspoređeni tako da obezbeđuju visok nivo pravičnosti i dostupnosti zdravstvene zaštite, te kada su kompetentni i motivisani, mogu da pruže zdravstvenu zaštitu očekivanog kvaliteta i socio-kulturnih standarda [1],[2].

Crna Gora je zemlja u kojoj je zdravstveni sistem dominantno zasnovan na kapacitetima u državnom vlasništvu. U novom milenijumu ulagani su napori da se zdravstveni sistem ojača kroz snaženje primarne zdravstvene zaštite, timova izabranih doktora i medicinskih sestara i tehničara u pogledu njihovih kompetencija i uloga [3],[4]. U periodu nakon reforme, donešen je plan razvoja zdravstva (od 2015. do 2020. godine), koji je postavio strateške pravce razvoja ljudskih resursa: redovne edukacije, kontinuirano unapređenje znanja i veština, razvijanje kapaciteta za upravljanje ljudskim resursima i mobilnost zdravstvenih radnika [5]. Plan ljudskih resursa u zdravstvu (od 2013. do 2022. godine), predviđao je porast broja angažovanih lekara u sistemu, dok je broj medicinskih sestara i tehničara trebalo da ostane konstantan [6].

Cilj ovog rada je da ispita obezbeđenost i dinamiku kretanja broja medicinskih sestara i tehničara u desetogodišnjem periodu (od 2014. do 2023. godine), njihovu strukturu u pogledu pola, starosti i nivoa obrazovanja, te da sagleda da li je u posmatranom periodu došlo do promene u ujednačenosti geografske distribucije medicinskih sestara/ tehničara u odnosu na broj stanovnika po opštinama.

METODE

Jedinice posmatranja u istraživanju bile su medicinske sestre i tehničari koji rade u državnim zdravstvenim ustanovama na teritoriji Crne Gore, a čiji broj je obuhvatio vanbolničke i bolničke ustanove. Pod medicinskim sestrama i tehničarima se, prema važećem zakonodavstvu u Crnoj Gori, smatraju zdravstveni radnici koji obavljaju poslove opšte zdravstvene nege, kao dela zdravstvene zaštite, i imaju adekvatan nivo obrazovanja iz oblasti zdravstvene zaštite [7],[8]. Ukupan broj medicinskih sestara i tehničara nije obuhvatio medicinske sestre ginikološko-akušerskog smera. U medicinske sestre i tehničare ne svrstavaju se rentgen tehničari, fizioterapeutski tehničari i laboratorijski tehničari, radi obezbeđivanja uporedivosti i usklađivanja sa izveštavanjem u zemljama EU. Prilikom izračunavanja odnosa između broja medicinskih sestara i tehničara i lekara uzet je ukupan broj lekara koji su u navedenom periodu bili angažovani u javnim zdravstvenim ustanovama.

Osim primene deskriptivnih metoda (apsolutni i relativni brojevi) izračunavani su indeksi promene u broju medicinskih sestara i tehničara za period od 2014. do 2023. godine, kao i stope obezbeđenosti medicinskim sestrama i tehničarima na 1000 stanovnika po godinama posmatranog perioda. Na osnovu izračunatih stopa obezbeđenosti medicinskim sestrama i tehničarima i stopa rasta njihovog broja, dobijene su linije trenda koje pokazuju njihovo prosečno kretanje između 2014. i 2023. godine.

Demografske odrednice koje su korišćene bile su pol (muški/ženski) i starost (starosne grupe: do 34 godine, 35-44 godine, 45-54 godine, 55 i više godina). Za potrebe istpitivanja jednakosti raspodele medicinskih sestara i tehničara u odnosu na broj stanovnika po opštinama, koristili smo Gini koeficijent [9],[10],[11]. Koristei kumulativni procenat stanovništva kao apscisu i kumulativni procenat medicinskih sestara kao ordinatu, nacrtali smo Lorencovu krivu distribucije medicinskih sestara i tehničara u odnosu na stanovništvo po opštinama. Gini koeficijent se izračunava iz odnosa površina koju zahvata Lorencova kriva i površine ispod hipotetičke linije apsolutne jednakosti, a kreće se u rasponu od 0 do 1, gde 0 predstavlja savršenu jednakost, dok indeks od 1 predstavlja savršenu nejednakost. Sve operacije rađene su u „Excel“ programu softverskog paketa „Microsoft”

Podaci o ljudskim resursima, koje prikuplja i objavljuje Institut za javno zdravlje Crne Gore, korišćeni su u izradi ovog rada. Za izračunavanje stopa korišćeni su podaci o stanovništvu koje objavljuje Uprava za statistiku MONSTAT. Za dobijanje uporednih pokazatelja za zemlje Evropskog regiona i šire, korišćeni su podaci iz međunarodnih baza podataka: OECD Health Statistics 2020, Eurostat Database, baza podataka Svetske zdravstvene organizacije.

REZULTATI

U desetogodišnjem periodu (od 2014. do 2023. godine) došlo je do povećanja broja angažovanih medicinskih sestara i tehničara. Na kraju 2023. godine u zdravstvenim ustanovama radilo je 3602 medicinske sestre i tehničara, što predstavlja povećanje od 23% u odnosu na 2014. godinu. Stopa medicinskih sestara i tehničara na 1000 stanovnika je bila u stalnom porastu u navedenom periodu. Ona se povećala za 24% u odnosu na 2014. godinu i dostigla vrednost od 5,84 na 1000 stanovnika u 2023. godini (Grafikon 1). Broj medicinskih sestara ginikološko-akušerskog smera je bio relativno konstantan, a u 2023. godini je iznosio 250 (Tabela 1).

Grafikon 1. Broj medicinskih sestara/tehničara na 1000 stanovnika u Crnoj Gori u periodu od 2014. do 2023. godine

Tabela 1. Medicinske sestre/tehničari i sestre ginikološko-akušerskog smera u Crnoj Gori u periodu od 2014. do 2023. godine

Na osnovu dinamike rasta broja medicinskih sestara i tehničara (prema stopi rasta po godinama posmatranog perioda), koja je prikazana na Grafikonu 2, uočavaju se dva dominantna intervala rasta: inicijalni period rasta (od 2014. do 2018.) i period dinamičnijeg rasta (od 2019. do 2022.). U prvom periodu, stopa rasta broja medicinskih sestara se povećala za 3,58%, a u drugom periodu nastavila je da raste još brže i ostvarila porast od 14,81% (Grafikon 2). Nakon 2022. godine, broj je rastao sporije, po stopi od 2,83%.

Grafikon 2. Dinamika rasta broja medicinskih sestara/tehničara u periodu od 2014. do 2023. godine

Odnos između broja medicinskih sestara i tehničara i lekara u javnim zdravstvenim ustanovama Crne Gore prikazan je na Grafikonu 3. Nakon 2014. Godine kada je ovaj odnos iznosio 2,14 : 1, dolazi do pada u periodu do 2018. godine (odnos 1,76 : 1), a zatim do blagog rasta u periodu do 2023. godine kada je dostignuto 2,04 : 1.

Grafikon 3. Trend odnosa između broja medicinskih sestara/tehničara i lekara u Crnoj Gori u periodu od 2014. do 2023. godine

U 2023. godini najveći broj zaposlenih medicinskih sestara i tehničara (63,33%) radio je u bolničkoj zdravstvenoj zaštiti, dok je 36,67% radilo u vanbolničkoj. Zastupljenost broja medicinskih sestara i tehničara neznatno se promenila u odnosu na 2014. godinu, kada je navedeni odnos iznosio 61,91% : 38,09% u korist bolničke zdravstvene zaštite (Grafikon 4).

Grafikon 4. Promene u distribuciji medicinskih sestara/tehničara u bolničkoj zdravstvenoj zaštiti, vanbolničkoj i u ukupnom broju u Crnoj Gori u periodu od 2014. do 2023. godine

Najveći broj medicinskih sestara i tehničara je u 2023. godini bilo u dobnoj grupi 35-44 godina starosti. Broj medicinskih sestara i tehničara te životne dobi je u periodu od 2014. godine bio u porastu, isto kao i broj medicinskih sestara i tehničara u dobnim grupama do 34 godine starosti i u dobnoj grupi 55 i više godina. Istovremeno, smanjio se broj medicinskih sestara u dobnoj grupi 45-54 godina starosti. Među medicinskim sestrama i tehničarima u javnim zdravstvenim ustanovama dominirale su osobe ženskog pola u svim godinama posmatranog perioda. Udeo zaposlenih muškog pola se povećao sa 12,91 u 2014. godini na 18,68 u 2023. godini (Tabela 2). Udeo medicinskih sestara i tehničara sa visokom/višom školskom spremom se povećao sa 7,8% u 2014. godini na 21,4% u 2023. godini. Taj broj obuhvatio je medicinske sestre i tehničare koji su stekli diplomu četvorogodišnjih, trogodišnjih studija i više škole (dvogodišnje).

Tabela 2. Medicinske sestre/tehničari po dobnim grupama i polu u javnim zdravstvenim ustanovama u Crnoj Gori, u 2014., 2019. i 2023. godini

Kako bismo ispitali ujednačenost raspodele medicinskih sestara i tehničara u 22 opštine u Crnoj Gori, a u odnosu na broj stanovnika, izračunat je Gini koeficijent za početnu i krajnju godinu posmatranog vremenskog intervala. Gini koeficijent koji se odnosi na nejednakost raspodele medicinskih sestara i tehničara se smanjio sa 0,195 u 2014. godini na 0,191 u 2023. godini. Navedena raspodela za poslednju godinu tog perioda je grafički prikazana na grafikonu prikazom Lorencove krive.

Grafikon 5. Nejednakost raspodele medicinskih sestara/tehničara u zdravstvenim ustanovama u Crnoj Gori u 2023. godini

DISKUSIJA

U periodu od 2014. do 2023. godine sumiraju se rezultati reforme zdravstvenog sistema Crne Gore, u kojoj je broj medicinskih sestara i tehničara značajno redukovan. Iako strateška dokumenta nisu predviđala da će broj medicinskih sestara i tehničara rasti, već ostati konstantan, njihov broj je u navedenom periodu konstantno rastao i ukupno se povećao za skoro četvrtinu. Porast broja medicinskih sestara i tehničara u sistemu je bio neophodan kako bi se odgovorilo na porast potražnje uzrokovane globalnim izazovima koji nisu zaobišli Crnu Goru, kao što su demografske promene (starenje stanovništva, nizak natalitet), porast hroničnih nezaraznih bolesti, zdravstvene krize, i drugo.

Uprkos porastu, stopa obezbeđenosti medicinskim sestrama i tehničarima u Crnoj Gori je i dalje relativno niska ako se uporedi sa evropskim zemljama. U većini zemalja EU je u periodu od 2010. do 2020. godine takođe došlo do porasta stope obezbeđenosti medicinskim sestrama, posebno u Finskoj, Irskoj i Nemačkoj, koje imaju i najveće stope obezbeđenosti navedenim kadrom, a prosečno je u zemljama EU stopa iznosila 8 na 1000 stanovnika [12]. Među zemljama regiona Jugoistočne Evrope, slične stope obezbeđenosti medicinskim sestrama i tehničarima onima u Crnoj Gori u 2022. godine prijavile su Srbija i Severna Makedonija [12]. Poznato je da je interpretacija i uporedivost međunarodno prikupljenih podataka o ljudskim resursima u velikoj meri otežana usled razlika među zemljama u pogledu organizacije zdravstvenog sistema i izveštavanja.

Druga značajna odrednica perioda koji smo posmatrali je pandemija izazvana Kovidom 19. Zemlje koje su imale značajno niže stope obezbeđenosti medicinskim sestrama i tehničarima imale su u vreme pandemije izazvane Kovidom 19 veće probleme usled izgaranja postojećeg kadra, lošijeg kvaliteta usluga koje su pružali i veću stopu odliva iz sistema [13]. U Crnoj Gori pandemija je uticala na porast potražnje medinskih sestara i tehničara, na šta ukazuje ubrzanje stope njihovog rasta. U pandemijskim godinama desile su se velike promene na primarnom nivou zdravstvene zaštite u pogledu transformacije modela pružanja usluga i upravljanja, što je verovatno doprinelo tome da potrebe za kadrom budu još veće. Kako bi se sprečile migracije i zadržali zdravstveni radnici u zdravstvenom sistemu, na nacionalnom nivou su implementirane ad hoc mere povećanja plata zdravstvenim radnicima, poboljšani uslovi rada (nova oprema, modernizacija procesa rada), i uvedeni edukativni programi na državnom univerzitetu. Porast broja radno angažovanih medicinskih sestara i tehničara uticao je na popravljanje odnosa broja medicinskih sestara i tehničara i lekara, koji je bio u padu nakon reformskih aktivnosti iz prethodnog perioda. Time se ovaj odnos primakao proseku EU iz 2020. godine koji je iznosio nešto više od dve medicinske sestre i tehničara po lekaru [12],[14], a bio je veći od proseka u nekim zemljama regiona [15].

Medicinske sestre i tehničari su dominantno zaposleni u bolničkoj zdravstvenoj zaštiti, dok oko trećina medicinskih sestara radi u vanbolničkoj zdravstvenoj zaštiti. Njihova dinamika rasta u desetogodišnjem periodu ukazuje na blagu tendenciju jačanja ponude radne snage medicinskih sestara i tehničara u bolničkoj zdravstvenoj zaštiti. Najveći broj medicinskih sestara i tehničara je srednje životne dobi, što je rezultat zapošljavanja, posebno u pandemijskim godinama. Ipak, najstariji među njima (starosti 55+) čine skoro četvrtinu, što je lošije od proseka zemalja EU [16].

Kao i u velikom broju zemalja regiona i šire, žene su dominanirale u profesiji medicinskih sestara u odnosu na medicinske tehničare, u svim godinama posmatranog perioda. To se posebno odnosi na medicinske sestre ginekološko-akušerskog smera, gde su isključivo zastupljene žene. Ipak, kako je u posmatranoj dekadi potražnja ovih profila u porastu i kako se poboljšavaju uslovi rada, broj angažovanih izvršilaca muškog pola konstantno raste. Posledično, pandemija izazvana Kovidom 19 u Crnoj Gori nije produbila postojeći jaz i nejednakost u zastupljenosti polova, kao što je bio slučaj u drugim zemljama [17].

Obrazovna struktura zaposlenih medicinskih sestara i tehničara se u posmatranoj dekadi promenila, pa sada petina medicinskih sestara i tehničara koji su zaposleni u zdravstvenim ustanovama ima diplomu više ili visoke škole. Tome je doprinela ekspanzija edukativnih programa: osnovnih (Visoka medicinska škola i Primenjena fizioterapija), specijalističkih i master studija (Zdravstvena nega i Fizioterapija) na državnom medicinskom fakultetu, koje mogu upisati medicinske sestre i tehničari sa završenim srednjoškolskim obrazovanjem.

Pitanje jednakosti raspodele medicinskih sestara i tehničara je od posebnog značaja za obezbeđivanje dostupnosti i pristupačnosti zdravstvene zaštite. U Crnoj Gori postoji relativno visok nivo jednakosti distribucije medicinskih sestara i tehničara u odnosu na stanovništvo po opštinama. Tome je verovatno doprinelo već pomenuto povećanje stopa obezbeđenosti. Slična istraživanja (ne)jednakosti raspodele raznih profila zdravstvenih radnika sprovedena su u raznim zemljama. Istraživanje koje je sprovedeno u Kini pokazalo je da je došlo do pogoršanja u ostvarenom nivou jednakosti raspodele medicinskih sestara, na osnovu opadanja vrednosti Gini koeficijenta [18]. Istraživanja sprovedena u Poljskoj i Mongoliji utvrdila su relativno dobru jednakost distribucije medicinskih sestara u odnosu na populaciju, na osnovu vrednosti Gini koeficijenta u periodu od 2010. do 2017. godine [19],[20].

Treba sprovesti dodatna istraživanja kako bi se ispitale zdravstvene potrebe stanovništva, pošto se u Crnoj Gori ne sprovode takva redovna istraživanja. Za proces planiranja, važno bi bilo sprovesti i istraživanja o migracijama medicinskih sestara i tehničara u zemlje regiona i EU, budući da su navedeni podaci oskudni ili ne postoje. Kvalitetni podaci o ljudskim resursima neophodan su preduslov za vođenje politike zasnovane na dokazima, pa je od suštinske važnosti da zdravstvene vlasti prepoznaju značaj uspostavljanja mehanizama koji će obezbediti ažurnu i potpuniju evidenciju.

Ovo istraživanje nije obuhvatilo medicinske sestre i tehničare koji rade u privatnom sektoru, a koji je poslednjih godina u ekspanziji u Crnoj Gori, posebno nakon pandemije izazvane Kovidom 19. Takođe nisu obuhvaćene medicinske sestre i tehničari zaposleni u državnim zatvorima, policiji, vojnim, predškolskim i ustanovama socijalne zaštite. Međutim, ovde treba uzeti u obzir činjenicu da ne mali broj medicinskih sestara koje su zaposlene u državnim zdravstvenim ustanovama, imaju istovremeno dopunski radni angažman u privatnim ustanovama. Medicinske sestre i tehničari koji rade u jedinicama za hitnu medicinsku pomoć u svim opštinama nisu obuhvaćeni prilikom izračunavanja Gini koeficijenta.

ZAKLJUČAK

U proteklom periodu desile su se značajne promene u segmentu zdravstvene radne snage koji čine medicinske sestre i tehničari: došlo je do porasta u ukupnom broju, popravljen je odnos medicinskih sestara u odnosu na lekare, kao i među polovima zastupljenim u profesiji. Došlo je do poboljšanja u domenu obrazovanja medicinskih sestara i tehničara, a smanjene su nejednakosti u njihovoj raspodeli u odnosu na stanovništvo po opštinama. Navedene promene bi mogle da budu u velikoj meri povezane sa odgovorom zemlje na krizu uzrokovanu pandemijom usled Kovida 19. Ipak, stopa obezbeđenosti je u poređenju sa prosekom zemalja EU i dalje relativno niska, kao i udeo sestara sa visokim obrazovanjem, a raspoloživi podaci o ljudskim resusima su ograničeni. Kako bi se mogle donositi adekvatne odluke zasnovane na dokazima, potrebno je raspolagati što potpunijim i ažurnijim podacima o ljudskim resursima na nivou čitavog zdravstvenog sistema.